سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 4 صفحه 294

برای ما پیش می آید، آن احتمال این است که فوتی که در دلیل«اقض مافات» اخذ شده است، احتمال می دهیم که مقصود از فوت، فوت آن فریضه ای است که تکلیف به آن فریضه بالفعل در وقت متوجه شده است، اگر ملاک از برای وجوب قضا نباشد، بلکه آن وظیفۀ واقعیۀ اولیه ولو این که در وقت هم امر فعلی منجّزی به آن تعلق نگرفته است، لکن بالاخره این شخص نماز«مع الوضوء» نخوانده است، نماز«مع الوضوء» در وقت از او کأنّ فوت شده است، بگوییم: «اقض مافات» این مقدار دایره اش توسعه دارد که در این مورد هم دلالت بر وجوب قضا می کند.

مرحوم آخوند(ره) در کفایه، می فرمایند: این مجرد فرض و تخیل بیشتر نیست، «اقض ما فات»، یعنی آن وظیفۀ فعلیه را ما باید در نظر بگیریم، آن وظیفۀ«متنجّزۀ علی المکلف» را باید در نظر بگیریم و آن وظیفۀ«متنجّزۀ علی المکلّف» ولو این که قائل به تعدد امر هم بشویم، چون این شخص در هیچ جزئی«واجد الماء» نبوده است، تبعا آن«فریضۀ فعلیۀ متنجّزه» عبارت از صلاه«مع التیمم» بوده است و صلاه«مع التیمم» هم که به حسب واقع اتیان شده است و امر خودش را ساقط کرده است.

لذا روی این واقعیت در«اقض مافات»، یعنی«من الفریضه الفعلیه متنجّزه»، نه«من الفریضه الواقعیه الاولیه»، ولو این که امری هم در وقت نسبت به شما نداشته است و چون«واجد الماء» نبودید در هیچ برهه ای از زمان«صل مع الطهاره» به شما تعلق نگرفته است، حتّی قبل از این که نوبت به اصل عملی برسد. ما از اطلاق دلیل«صل مع الطهاره المائیه» استفاده کردیم و گفتیم: وقتی که یک ساعت به غروب شد آن دلیلی که می گوید: «واجد الماء یجب علیه الصلاه مع الوضوء» اگر اطلاق داشته باشد، ما حکم به اعاده می کنیم. اما اگر اطلاق نداشته باشد در همان وقت هم ما راهی برای اثبات وجوب اعاده و حکم به وجوب اعاده نداریم. در همان وقت هم با کمک اطلاق وجوب اعاده ثابت می شد. و الاّ همانجا هم دلیلی بر وجوب اعاده نداشتیم، حالا که خارج وقت است و عذرش هم مستوعب بوده است، دیگر نمی توانیم از«اقض مافات» این معنا را استفاده کنیم که آن فریضۀ واقعیۀ اولیه چون فوت شده است، «یجب علیک القضاء فی ما بعد الوقت و خارج الوقت». «هذا تمام الکلام فی الامر الاضطراری».

لسان اصول و امارات در صلاه فاقد بعضی از اجزاء و شرایط

بحث مهم تر از امر اضطراری بحث در اوامر ظاهریه است که ما تبعا لمرحوم آخوند تعبیر به اوامر می کنیم و الاّ ما تعدد امر نداریم، اما حالا چون ایشان این طوری تعبیر فرمودند، ما هم تعبیر به اوامر ظاهریه می کنیم. اوامر ظاهریه دو قسمت دارد: یک قسمت مربوط به امارات است، یک قسمت