سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 4 صفحه 300

در اینجا مسألۀ اجزاء که عبارت از وجوب اعاده و قضاء است، در کار است یا مسألۀ عدم اجزاء؟ این هم داخل در محل بحث است، قائلین به اجزاء حکم به اجزاء می کنند، قائلین به عدم اجزاء حکم به عدم اجزاء.

کشف خلاف پس از عمل بر طبق اماره یا اصل

مورد سومی که از محل بحث بیرون است، آنجایی است که اگر یک اماره یا اصلی قائم شود بر این که فلان تکلیف ثابت است و ما بر طبق اماره و یا اصل، تکلیف را رعایت کردیم. بعد از مدتی منکشف شد که تکلیف این نبود که اماره و اصل دلالت کرده است، بلکه تکلیف چیز دیگری بوده است و به مطلب دیگری حکم تعلق گرفت.

مثال معروفش، فرض کنید اماره یا اصل قائم شد بر این که در روز جمعه وظیفه صلاه جمعه است، روایت معتبر، حدیث صحیح این معنا را دلالت کرد، که در روز جمعه وظیفه عبارت از صلاه جمعه است. و یا فرضا با استصحاب این معنا را ثابت کردیم که در عصر حضور امام(علیه السلام) نماز جمعه در روز جمعه واجب بود، حالا که عصر غیبت امام(علیه السلام) است، ما می توانیم استصحاب کنیم و از راه استصحاب بگوییم: در روز جمعه تکلیف همان نماز جمعه است و واجب همان صلاه جمعه است.

بعد از مدتها خواندن نماز جمعه، فرضا برای ما منکشف شد که در روز جمعه اصلا نماز جمعه وجوب نداشته است، «حتّی علی سبیل التخییر»، بلکه آن چیزی که به نحو تعیین واجب بود«کما فی سائر الایام» همان نماز ظهر بود. آیا نزاع در باب اجزاء در اینجا جریان دارد یا نزاع در باب اجزاء اینجا نمی تواند جریان داشته باشد؟

روی یک فرض که مسألۀ خیلی روشن است، نزاع در اینجا جریان ندارد، یعنی اینجا جای توهم اجزاء نیست، حتما باید قائل به عدم اجزاء شد. روی یک مبنا خیلی روشن است و آن روی مبنای ما بود. ما در باب امر اضطراری می گفتیم: شما به امر اضطراری تعبیر نکنید، ما دو امر نداریم، یک امر «أَقِیمُوا الصَّلاهَ» در کار است، منتهی برای«واجد الماء» مسألۀ شرطیت وضو مطرح است، برای«فاقد الماء» مسألۀ شرطیت تیمم مطرح است. روی این مبنا در اینجا که مسألۀ امر ظاهری است، خیلی روشن است. اگر به حسب واقع در روز جمعه تکلیف به نماز ظهر متعلق است، پس دیگر نماز جمعه مأموربه نیست، هیچ حظّ و بهره ای از تعلق امر ندارد.

در بحث اجزاء موضوع بحث ما این است که«الاتیان بالمأموربه علی وجهه هل یقتضی الاجزاء؟» کسی که نماز جمعه خواند در این مثالی که ذکر کردیم بجای نماز ظهر، این به کدام