سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 4 صفحه 303

یقین، هرکجا که انسان صددرصد واقع برایش متبیّن است، آن وقت ترتیب اثر بر واقع دهد، آنجایی که صد در صد واقع روشن نیست، آنها را دیگر کالعدم فرض کنند. عقلا و شارع این معنا را ملاحظه کردند که اگر بخواهد راه رسیدن به واقع عبارت از یقین صددرصد باشد، مشکلات بسیاری برای انسان ایجاد می کند.

حتّی در امور مربوط به زندگی دنیوی و داخل زندگی انسان هم همین طور است، همان اجتماع کوچک خانواده اگر انسان بخواهد در تمامی مسائل راه را منحصر به یقین ببیند، هر کجا که یقین دارد ترتیب اثر دهد، آنجایی که یقین ندارد کالعدم فرض کند. خود انسان حساب این معنا را برسد خیلی مشکلات برای او پیش می آید.

فرض کنید انسان وارد منزل می شود، به او خبر می دهند که فلان کس امروز به عنوان مهمانی می خواهد اینجا بیاید. انسان یقین صددرصد ندارد. بخواهد این قول را به آن ترتیب اثر ندهد، ولو این که مخبر مورد وثاقت هم هست، اما یقین برای انسان ایجاد نمی کند، این قول را کالعدم فرض کند. بعد با آمدن مهمان و عدم تهیۀ وسایل پذیرایی مواجه می شود. همین طور در مسائل بالاتر این معنا است، که اگر راه بخواهد منحصرا یقین صد در صد باشد، مشکلات و محظورات زیادی برای انسان پیش می آید، گاهی هم اصلا امکان ندارد برای انسان یقین پیدا شود.

مثل این که می گفتند یک طلبه ای گرفتار وسواس شده بود که می بایست در کوفه یا سامرّا حتما داخل شط و رودخانه برود و مدتی در آب بماند، مثلا تا یقین به طهارت پیدا کند. بعد که می رفت و این کار را می کرد، به او می گفتند: تو حالا یقین داری که بدنت طاهر است؟ می گفت: بله، می گفتند: نه شما بیخود یقین داری، آیا شما احتمال نمی دهی که در همان شط از عین عذره اگر وجود داشت یک جزء کوچکی به بدن تو چسبیده است و بعد هم که از آب بیرون آمدی آن جزء به بدون تو متصّل است، چه دلیلی بر عدم این احتمال داری؟ آیا دلیلی بر عدم این معنا هست؟ دلیلی نیست. لذا اگر انسان بخواهد روی یقین تکیه کند، صد بار هم برود توی شط کوفه زیر آب و بیرون بیاید، باز هم یقین برایش پیدا نمی شود، برای این که این احتمالات هست و سبب می شود که انسان نتواند یقین صددرصد داشته باشد.

اجمالا مبنای طریقیت، عبارت از این است که چون طریق صددرصد به عنوان رسیدن به واقع مواجه با مشکلات بسیار زیاد بود، عقلاء و شارع در رتبۀ دوم این طرقی را که صدی هشتاد، صدی هفتاد راهنمایی به واقع می کند، آنها را هم برایش اعتبار قائل شدند. اما پشتوانۀ اعتبار و میزان اعتبارشان همان ارائۀ واقع است، همان حکایت و کاشفیت عن الواقع است.