سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 4 صفحه 306

به واقع بخواهند خصوص یقین و خصوص قطع قرار دهند، طبعا کمتر در اینجا موفقیتی پیدا می کنند؛ برای این که یقین و قطع کمتر تحقق پیدا می کند. لذا ملاحظه کردند، دیدند در مواردی که اکثرا قطع وجود ندارد؛ باید یک چیزهایی که نزدیک به قطع است، را جانشین قطع کنند، همان طوری که در قطع مرآتیت از واقع مطرح است، منتهی، مرآتیتش کامل است و کشفش کشف تام است که برای یک سری از امور که در رتبۀ دوم قرار گرفته اند مرآت هستند ولی نه به صورت کامل، کاشف هستند ولی نه به وصف تمام، اینها را هم در کارهایشان ملاک و منشأ اثر قرار می دهند. مثل اعتماد به خبر ثقه که اگر مخبر مورد وثوق و مورد اعتماد باشد و یک مطلبی را خبر دهد، این خبر و اخبار ثقه «یعامل معه عند العقلاء معامله القطع» آن وقت در اینجا بگوییم: شارع مقدس در این رابطه هیچ گونه نظر تأسیسی نداشته است؛ شارع کأنّ تصدیق و امضاء کرده است که آنچه را که عقلا در مسائل دنیوی و در امور معاش به آن اعتماد می کنند، در شرع هم همان معنا را پیاده کنند. نحوۀ امضاء شارع به هر کیفیتی باشد؛ امضاء عملی باشد یا امضاء قولی باشد و حتّی اگر«صدّق العادل» ی هم فرضا وجود داشته باشد، ما بگوییم: این«صدّق العادل» ارشاد به حکم عقل است، این امضاء حکم عقلاء است، نه این که خودش یک حکم تأسیسی مستقلی باشد.

لذا اگر مبنای حجّیت روی پایۀ امضاء شد، معنایش این است که شرع از عقلا تأثیرپذیر شده است و آنچه را که عقلا در مسائل خودشان مورد اعتماد و ترتیب اثر قرار می دهند شارع هم همان را پذیرفت که یک نوع پذیرفتنش هم همان عدم الردع است، یعنی وقتی که یک مسألۀ عقلایی مبتلا به عقلا بود؛ شارع اگر بخواهد آن مسألۀ عقلایی در شرع پیاده نشود، باید از این معنا ردع کند. شارع اگر بخواهد که خبر ثقه در شرع مورد اعتماد واقع نشود، باید متشرعه را که از عقلا هستند، ردع کند. آنها خبر ثقه را مورد اعتنا قرار می دهند، شارع باید تذکر دهد و بگوید: این خبر ثقه در امور معاش به درد می خورد، اما در امور معاد که به من ارتباط دارد، «لا یکون معتمدا علیه» و اگر دیدیم که شارع چنین برخورد منفی با این مسألۀ نکرد، از همین عدم برخورد منفی کشف می کنیم که نظر شارع در این رابطه مثبت است، شارع می خواهد بگوید: فرقی نمی کند خبر ثقه چه در امور معاش و چه در امور معاد این مورد اعتناء و مورد اعتماد است. این معنای حجّیت تأکیدیه و تصویبیه و امضائیه است.

حجیت تأسیسی و سببی

اما حجّیت تأسیسیه این است که بگوییم: خود شارع برای بعضی از امور مستقلا جعل حجّیت می کند و شاید در بین امارات هم ما داشته باشیم بعضی از اماراتی که حجّیت تأسیسیه داشته باشد،