سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 4 صفحه 308

دنیوی است، این موردش مسائل مربوط به معاد و شرع است، فقط اختلاف در همین جهت است.

سیرۀ عقلاء، دلیل حجیت خبر ثقه

ببینیم عقلا در رابطۀ با این جهتی که محل بحث ما است، که ما از آن تعبیر به اجزاء و عدم اجزاء می کنیم، چگونه برخورد می کنند؟ از باب مثال اگر یک مخبر ثقه ای خبر داد به این که«جاء زید من السفر» قطع هم وجود ندارد، یقین هم در کار نیست. عقلا بر این خبر ثقه ترتیب اثر می دهند، مثل صورتی که قطع به این معنا داشته باشد. حالا همۀ آثار را بار کردند«ثم انکشف» که این ثقه اشتباه کرد یا فرضا عمدا دروغ گفت، بالاخره منکشف شد که این خبر ثقه«کان مخالفا للواقع و لم یکن مطابقا للواقع» در برخورد با این صحنه ما خودمان که جزء عقلاء هستیم، چطوری برخورد می کنیم؟ خبر ثقه ای که مورد اعتماد بود ترتیب اثر داده شد، حالا کشف شد که این خبر«کان مخالفا للواقع، امّا لاشتباه الثقه» یا کذب عمدی که در رابطۀ با این خبر داشته است.

حالا عقلاء چطوری برخورد می کنند؟ عقلاء می گویند: ما چون لباس واقعیت به خبر ثقه پوشاندیم دیگر این لباس را از تن او بیرون نمی آوریم، چنین حرفی می زنند؟ یا می گویند: خبر ثقه هم خودش در مقابل واقع عرض اندام می کند، چه کسی گفته که ما همیشه روی واقع و واقعیت تکیه کنیم؟ نه! ما یک واقعیتی داریم و یک خبر ثقه ای داریم، حالا هم که کشف خلاف شده، مثل همان وقتی است که کشف خلاف نشده است، آیا این طوری عقلا با خبر ثقه روی مبنای طریقیت و کاشفیت برخورد می کنند؟ یا این که نه در این جهت هم مسأله مثل همان صورت قطع می ماند، اگر خودشان قاطع می شدند«بانّ زیدا جاء من السفر» و ترتیب آثار«مجیء زید من السفر» را می دادند و بعد برایشان معلوم می شد که این قطعشان جهل مرکب بوده است و برخلاف واقع بود، در اینجا بر خورد عقلاء به چه کیفیتی است؟ جز این که روی دست می زنند و می گویند: عجیب ما اشتباه کردیم، بین ما و بین واقع یک پرده ای به عنوان جهل مرکب حاجب شد، نتوانستیم به واقع برسیم، هر کاری هم که کردیم بی جا بوده است؛ هر کاری هم که انجام دادیم بی جهت انجام دادیم.

اگر بخواهیم مثالی را بر«ما نحن فیه» درست تطبیق کنیم، می گوییم که مثلا خبر ثقه یا قطع در رابطۀ با یک معجون دارویی قائم شد که داروی فلان کسالت، یک مرکب ده جزئی است، ترتیب اثر دادند. بعد از مدتها معلوم شد که این مرکب از یازده جزء بود و این کارهایی که تابه حال انجام شده است روی مبنای ده جزء بوده است، آیا عقلا اینجا چه می گویند؟ می گویند: ما قاطع بودیم به این که ده جزء بود، درست است حالا کشف خلاف شده است، اما در این مدت آن قطع ما اثر خودش را