سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 4 صفحه 314

نکرده، لکن وقتی که ما اصل مبنا را پذیرفتیم، معنایش این است که کانّ در اینجا یک قرینۀ قطعیه ای بر این معنا قائم شده، که شارع این طور فرموده: «جعلت خبر الثقه حجته لانّه طریق الی الواقع» آن هم طریقیت در مرتبۀ خبر ثقه و کاشفیت در حد خبر ثقه. اگر شارع فرضا مثل«لا تشرب الخمر لانّه مسکر» تصریح به این معنا می فرمود، ولو این که تصریح نشده، لکن مبنای طریقیت را اگر ما پذیرفتیم، لازمه اش این است که یک قرینۀ قطعیه ای کانّ بر این معنا قائم شده است. اگر این طور فرمود«لان خبر الثقه طریق الی الواقع و کاشف عن الواقع» لازمۀ علّیت این کاشفیت و طریقیت چیست؟ لازمه اش این است که اگر یک خبر ثقه ای روایت کرده که«السوره لیست جزءا من الصلاه» جزئیت سوره را از نماز نفی کرد، شرطیت یک شرط مشکوک الشرطیه را نفی کرد و شما به استناد این خبر ثقه ای که شارع مستقیما و با تأسیس جعل حجّیت بر آن کرده، مدتی نماز را بدون سوره خواندید، ثم انکشف که این خبر ثقه، مخالف با واقع بوده و سوره به حسب واقع جزئیت داشته، یا فلان شرطی را که ثقه نفی شرطیتش را روایت کرده، به حسب واقع شرطیت داشته است.

اقتضای جعل حجّیت تأسیسیه

با توجه به این تعلیل جعل حجّیت تأسیسیه چه اقتضا می کند؟ اقتضا می کند عدم اجزاء را، چرا؟ برای این که الان که برای شما مثلا کذب راوی کشف خلاف شد، معنای این کشف خلاف چیست؟ معنایش این است که«انّه لم یکن طریقا الی الواقع» برای این که طریق که انسان را به غیر مقصد نمی رساند، کاشف که انسان را نسبت به واقع منحرف نمی کند. مرآت، یعنی آن که واقعیت را نشان می دهد، آن که حقیقت را متجلّی می کند.

شما الان که برایتان کشف خلاف شد، نتیجه چه می شود؟ نتیجه این می شود که این خبر ثقۀ گذشته«لم یکن طریقا الی الواقع، لم یکن کاشفا عن الواقع» شما خیال می کردید که انّه کاشف، انّه طریق، کما این که در باب قطع هم مسأله این طور است. انسان اگر به صورت قطع طریقی، قاطع به یک مسأله ای شد و بعد از مدتی فهمید که قطعش برخلاف واقع بوده و در حقیقت جهل مرکب بوده، الان که کشف خلاف شد، نسبت به آن قطع گذشته، باز هم با دید طریقیت نگاه می کند؟ باز هم به عنوان کاشفیت به آن نگاه می کند؟ یا این که می گوید: خیال می کردم که این طریق الی الواقع است! خیال می کردم که به واقع رسیده ام!! آیا در باب«قطع مخالف للواقع بعد انکشاف الخلاف» باز عنوان طریقیت محفوظ است؟ یا آدم می فهمد که اعتقاد به طریقیت بوده؟ تخیّل طریقیت بوده و الاّ به حسب واقع هیچ گونه طریقیتی در این قطع وجود نداشته است.