سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 4 صفحه 317

مشروط به فحص و تتبع از دلیل است، فحص کند و عن الظفر بالدلیل مأیوس شود، آن وقت نوبت به اصالت الطهاره در شبهۀ حکمیه می رسد. و همین طور اصول عملیه دیگر هم همین طور است.

اصول عملیه ای که مطلقا در شبهات حکمیه جریان پیدا می کند، شرطش عبارت از فحص است.

اما اصول عملیه ای که در شبهات موضوعیه جریان پیدا می کند، فحص در آن لازم نیست. هم اجماع قائم بر عدم وجوب فحص است و هم در بین روایات هم دلیل بر این معنا هست: یکی از آن روایت صحیحۀ زراره است؛ در آن روایت مفصّل در باب استصحاب، زراره سؤالاتی از امام می کند، عرض می کند اگر من احتمال بدهم که لباسم آلوده به نجاست شده باشد«فهل یجب علیّ ان انظر فیه»؟ آیا لازم است که در لباس دقت کنم، ببینم نجاست به او رسیده یا نه؟ قال: «لا»، فرمود نه لازم نیست. اما اگر دلت می خواهد که این شک از تو بیرون برود، مانعی ندارد تحقیق و بررسی کنی، اما لزوم ندارد بررسی کردن. و«لیکنّک ترید ان تذهب بالشک الذی وقع فی نفسک»، اما نظر کردن، نگاه کردن حتی هیچ ضرورتی ندارد، این روایت زراره تأیید می کند که در شبهات موضوعیه اصلا فحص لازم نیست. پس این فرق بین اصل جاری در شبهات حکمیه و موضوعیه است.

قاعدۀ طهارت و ادلۀ آن

دلیل قاعدۀ طهارت این روایات معروفه است«کل شیء طاهر حتّی تعلم انّه قذر»، یا«کل شیء نظیف حتی تعلم انّه نجس» یا«حتی تعلم انّه قذر»، این سه روایت دلیل بر قاعدۀ طهارت است. ما باید یک بررسی در مفاد و مجرا و مورد این قاعدۀ طهارت و ملاحظه این قاعده با ادلۀ اولیه کنیم، بعد از روشن شدن این خصوصیات و جهات، آن وقت برای ما روشن می شود که آیا اگر به استناد قاعدۀ طهارت در لباسی که قاعدۀ طهارت جاری شد و نماز خواند و بعدا فهمید که این لباس در حال نماز «کان نجسا»، آیا از دلیل قاعدۀ طهارت ما اجزاء را استفاده می کنیم که اعاده و قضاء واجب نیست؟ یا این که دلیل قاعدۀ طهارت هم مثل آنچه در أمارات که اجزاء مطرح نیست، در اینجا هم نیست؟

پرسش:

1 - ثمرۀ خلاف در قول به حجیت أمارات به عنوان طریقیت یا کاشفیت را بیان کنید.

2 - در چه مواردی اصالت الطهاره جاری می شود؟

3 - چه فرقی بین شبهۀ حکمیه و موضوعیه در جریان اصالت الطهاره وجود دارد؟

4 - دلیل قاعدۀ طهارت چیست؟