سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 4 صفحه 331

ضمّ دو دلیل استفاده کردیم، از دلیل حاکم و محکوم روی هم رفته به مقتضای حکومت این معنا را استفاده کردیم. آن وقت چه فرقی می کند که راه استفاده دلیل واحد باشد؟ یا راه استفاده ضمّ دلیل حاکم الی دلیل محکوم باشد که از مجموع دلیلین ما این معنا را استفاده کنیم.

اشکال مرحوم محقق نائینی(ره) در عدم اجزاء در قاعدۀ طهارت

از نظر ما مسأله خیلی روشن است، اما بعضی از بزرگان و اعاظم، در این مسأله مناقشه دارند که در رأس آنها مرحوم محقق بزرگوار، محقق نائینی(اعلی اللّه مقامه الشریف) است که ایشان در این رابطه اشکال، بلکه اشکالاتی دارند که مجبوریم ما اشکالات ایشان را مورد نظر قرار دهیم و ببینیم آیا وارد است یا نه؟ اگر وارد است، بپذیریم و از حرفهای گذشته دست برداریم. و اگر هم به نظر قاصر ما قابل جواب است، جواب داده شود. یک اشکال که خیلی به نظر مهم نمی رسد - البته اشکالات مهم تری ایشان دارند، یک اشکال کوچکش را مطرح می کنم ببینیم وقت اجازه می دهد که به جوابش بپردازیم یا نه؟ - ایشان می فرماید: ما در مورد قاعده طهارت نمی توانیم مسألۀ اجزاء را پیاده کنیم، نمی توانیم بگوییم حالا که با ثوب مشکوک الطهاره مدتی نماز خواندید و«ثم انکشف کونه نجسا، لا یجب علیکم الاعاده و القضا» نمی شود این حرف را زد، چرا؟ ایشان می فرماید: قاعدۀ طهارت «قاعده تسهیلیه عذریه» است، یک قاعده ای است که به منظور تسهیل وارد شده و فقط جنبۀ معذّریت در آن هست، یعنی اگر شما در ثوبی که مجرای قاعدۀ طهارت است نماز بخوانید و بعد معلوم شود که این«کان النجسا» بشما نمی گویند چرا این کار را کردید؟ چرا در ثوب مشکوک النجاسه و الطهاره نماز خواندید؟ این که به شما نمی گویند چرا؟ این ریشه اش قاعدۀ طهارت است.

قاعدۀ طهارت برای شما عذر است. اگر بگویند چرا این کار را کردید؟ شما هم می گویید: «لاجل قاعده الطهاره» خود شارع این عذر را برای شما درست کرده، این عذری نیست که عقل شما این عذر را برای شما درست کند. این یک راهی است که خود مولا برای شما درست کرده و عذری است که او برای شما قرار داده است. وقتی که این قاعده جنبۀ عذریت و تسهیلیت پیدا کرد، دیگر زمانش محدود است، این نقشش خیلی کم رنگ است، این عذر تا زمانی است که شما شک در طهارت، یا نجاست ثوب دارید. اما بعد از آن که برای شما روشن شد که این ثوب از یک هفتۀ پیش کان نجسا، چه عذری برای شما وجود دارد؟ مادامی که شما شاک در این مطلب هستید، عنوان عذر و معذوریت برای شما محفوظ است، اما بعد از آن که کشف خلاف شد، دیگر گفت: همه چیز برمی گردد و همه چیز عوض می شود و دیگر مجالی برای معذّریت قاعدۀ طهارت وجود ندارد. لذا ایشان می فرماید: