سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 4 صفحه 334

جواب از اشکال اول مرحوم نائینی(ره) در توضیح قاعدۀ عذریه

آیا مقصود ایشان از قاعدۀ عذریه این است که این قاعده تا زمانی نقش دارد که انسان، در طهارت و نجاست شاک باشد و هر زمان که این شک تبدل به یقین پیدا کرد؛ این قاعده بساطش را جمع می کند و ارزشی ندارد؟ این معنا را ما قبول کردیم ولی گفتیم: مگر قاعدۀ طهارت بعد از زوال شک هم جریان دارد؟ قاعدۀ طهارت تا زمانی معتبر است که شک وجود داشته باشد، آن زمانی که شک کنار رفت قاعدۀ طهارت هم کنار می رود.

نکته ای قبلا اشاره کردیم که لازم است آن را الان بیان کنیم: در قاعدۀ طهارت، بعد از آن که یقین کردیم که نماز با«ثوب نجس» اقامه شده، تعبیر به کشف خلاف اصلا معنا ندارد، برای این که ما اعتقادی نداشتیم به خلاف واقع تا کشف خلاف شده باشد. در مواردی که طریق الی الواقع وجود دارد، علم و یا علمی باشد؛ بعد از آن که خلاف آن روشن شد، آیا درست است که تعبیر به کشف خلاف کنید؟ اما در اینجا که فهمیدم در این ده روز گذشته نمازهای من باجمعها در لباس نجس واقع شده، از چه چیز کشف خلاف شده است؟ مگر من معتقد به طهارت بودم که حالا کشف خلاف شده باشد؟ مگر طریق الی الطهاره وجود داشته که حالا کشف خلاف شود؟ نه. قاعده ای بنام قاعدۀ طهارت بوده و موضوع آن هم شک در طهارت بوده است، تا حالا شک در طهارت واقعا تحقق داشته، از حالا به بعد این شک تبدل به یقین پیدا کرده است. فرق نمی کند تبدّل به یقین به طهارت و یا تبدّل به یقین به نجاست پیدا کند، مسألۀ کشف خلاف در اینجا مطرح نیست.

اگر ما بودیم و شک در طهارت، شک که طریقتی ندارد، شک که واقع را در اختیار انسان قرار نمی دهد. تا حالا شاک بودم، حالا یقین پیدا کردم، نه این که تا حالا معتقد به خلاف واقع بودم و حالا واقع منکشف شده است، چنین تعبیری در رابطۀ با اصول عملیه غیرصحیح است، تعبیر انکشاف خلاف، در مورد قطع و مواردی است که طریق الی الواقع وجود داشته باشد. لذا به مرحوم محقق نائینی«ره» روی این احتمال می گوئیم که تا حالا شک داشتیم که قاعدۀ طهارت جاری شد؛ الان هم که یقین پیدا کردیم به نجاست، گفتیم این دلیل بر این نیست که آن قاعدۀ طهارت قبلی، جاری نبوده است، چون شکی که در قاعدۀ طهارت اخذ شده، مطلق الشک است«لا خصوص شک الباقی المستمر الی الابد» پس الان که یقین به نجاست پیدا کردید، تا حالا قاعدۀ طهارت واقعا جاری بود، از حالا به بعد هم موضوع ندارد«و لا تکون جاریه» پس جریان«قاعدۀ عذریه»، تا زمانی است که انسان شک داشته باشد. اگر ایشان این را می فرماید که ما قبول داریم، لکن نفی حرف ما را نمی کند، چه بسا