سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 4 صفحه 342

اگر کسی شک کند، اما عنوان لم تکن کثیر الشک را نداشته باشد، بلکه اتصاف به کثرت شک داشته باشد، اینجا«لا یجب علیه البناء علی الاربع».

پس ایشان می فرماید: در حکومت واقعیه که اثر حکومت واقعیه این است که یا تضییقی در دلیل محکوم ایجاد می کند مثل همین مثال«لا شک لکثیر الشک» که قیدی را ضمیمۀ دلیل«اذا شککت فی الثلاث و الاربع» می کند. و گاهی از اوقات هم دلیل حاکم ایجاد توسعه در دلیل محکوم می کند، مثل این که مثلا اگر یک دلیلی بگوید: «اکرم العلماء» بعد دلیل دیگری وارد شود بگوید: «العارف بالنحو عالم» عارف به علم نحو هم عالم است، این توسعۀ در«اکرم العلماء» می دهد و می گوید: «اکرم العلماء» شامل علم نحو هم می شود ولو این که فرضا به حسب دلالت قصوری در آن وجود داشته باشد، اما از نظر مراد مولا و متعلق ارادۀ جدی مولا، دایرۀ«اکرم العلماء» شامل علم نحو و عالم به علم نحو هم هست. پس می فرماید: در حکومت واقعیه، اوّلا حکومت واقعیه تقومش به این جهت است، در دلیل حاکم یک موضوع واقعی اخذ شده است و در آن موضوع شک در حکم دلیل محکوم هیچ گونه مدخلیت و دخالتی ندارد، بلکه همان طوری که خود دلیل محکوم یک حکمی را روی واقعیتی بیان کرده و مترتب کرده است، دلیل حاکم هم حکم را روی یک واقعیتی بار کرده و مترتب کرده است و در عین حال که هردویشان روی دو موضوع واقعی حکم را بار کرده اند، مع ذلک دلیل حاکم روی جنبۀ حکومت، گاهی ایجاد تضییق در دلیل محکوم می کند و گاهی هم ایجاد توسعه در دلیل محکوم می کند. این معنای حکومت واقعیه و نقش و اثر حکومت واقعیه است.

مراد از حکومت ظاهریه در کلام محقق نائینی(ره)

اما می فرماید: یک حکومتی هم به نام حکومت ظاهریه داریم، حکومت ظاهریه کدام است؟ اولا معنایش چیست؟ و ثانیا نقش این حکومت چیست؟ ایشان می فرماید: حکومت ظاهریه آن است که در دلیل حاکم شک در حکم دلیل محکوم اخذ شده و موضوع دلیل حاکم شک در حکم دلیل محکوم است. مثال این حکومت ظاهریه چیست؟ می فرماید: مثل قاعدۀ طهارت در محل بحث ما که موضوع قاعدۀ طهارت عبارت از شک در نجاست و طهارت است. دلیل محکوم چیست؟ می فرماید: وقتی که قاعدۀ طهارت را با دلیل«البول نجس» شما مقایسه می کنید، می بینید دلیل محکوم شما نجاست را روی بول بار کرده است، شک در همین نجاست در دلیل حاکم که عبارت از قاعدۀ طهارت است، اخذ شده است. آن می گوید«البول نجس» و این می گوید«اذا شککت فی نجاسه شیء فهو طاهر». پس شک در نجاستی که آن نجاست در دلیل محکوم به عنوان حکم اخذ