سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 4 صفحه 37

می کنیم که آنچه متعلق وجوب در«أَقِیمُوا الصَّلاهَ» است، صلاه مطلق است، نه مشروط و مقیّد به وضوء و اگر در«أَقِیمُوا الصَّلاهَ» به لحاظ اطلاقش، شرطیت وضو را نفی کردیم، نتیجه می دهد که دیگر وجوب وضو، غیری نخواهد بود. وجوب وضو، وجوب نفسی است، هیچ گونه ارتباط و بستگی با وجوب صلاه ندارد، کما اینکه خود صلاه هم به مقتضای اطلاق، ارتباطی با وضو ندارد. ما این معنا را در نفسیت و غیریت ذکر کردیم.

حالا ممکن است در ذهن کسی بیاید که در تعیینی و تخییری هم گاهی مواجه با دو دلیل هستیم:

یک دلیل یک چیزی را واجب می کند و دلیل دیگر شیء دیگر را واجب می کند. پس دو دلیل است منتها ما مردّد می شویم که این دو شیءای که به مقتضای دو دلیل، واجب شد، آیا وجوبشان، وجوب تخییری است و درنتیجه، اتیان به یکی از این دو شیء، کفایت می کند یا وجوبشان، وجوب تعیینی است و درنتیجه، اتیان به هردو لازم است؟ پس اینجا هم ما در مقابل دو دلیل قرار گرفته ایم. تنها در نفسیت و غیریت، در مقابل دو دلیل واقع نمی شویم، اینجا هم دو دلیل است. پس اگر دو دلیل بودن، اقتضای این معنا را می کند، در تعیینیت و تخییریت هم همین حرف را شما جاری کنید. دو دلیل است: یکی یک شیء را واجب می کند، یکی شیء دیگر را واجب می کند و همین هم سبب تردید شده است. یعنی وجود دو دلیل، سبب تردید شده که آیا این دو شیء به نحو تعیین، واجب است یا به نحو تخییر واجب است؟ آیا آن مسأله ای که در رابطۀ با وجوب وضو و«أَقِیمُوا الصَّلاهَ» گفتیم، اینجا هم به لحاظ اینکه دو دلیل داریم، جریان پیدا می کند یا نه؟

جواب این است که اینجا جریان پیدا نمی کند. برای اینکه در باب«أَقِیمُوا الصَّلاهَ» و وجوب وضو، علاوه بر اینکه دو دلیل در کار بود، ما به اطلاق متعلق«أَقِیمُوا الصَّلاهَ» تمسّک می کردیم. در برابر مرحوم آخوند(ره) که می فرمودند: به اطلاق خود هیأت دلیل وجوب وضو تمسّک می کنیم، گفتیم: ما به اطلاق متعلق«أَقِیمُوا الصَّلاهَ» تمسّک می کنیم و مسألۀ نفسیّت را استفاده می کنیم. اما در باب تعیینی و تخییری، هردو اطلاق در دو دلیل، یکسان است، برای اینکه اگر شما به اطلاق دلیل اول تمسّک کردید، لابد به اطلاق هیأتش تمسّک می کنید، دلیل دوم هم که با دلیل اول فرقی ندارد، مسأله غیری و نفسی نیست که یکی مشروط باشد و یکی شرط باشد، هردو دلیل شبیه هم است. شما اگر از اطلاق دلیل اول، صرف نظر کردید و سراغ اطلاق دلیل دوم آمدید، دلیل دوم هم عین دلیل اول است.

دلیل اول می گوید: این فعل، واجب است، دلیل دوم هم یک فعل دوم را واجب می کند. اگر بنا بشود که اطلاق بتواند تعیینیت را ثابت کند، در هردو یکسان است و اگر نتواند هم گفتیم: نمی تواند، آن هم در هردو یکسان است، اما به خلاف نفسی و غیری در«أَقِیمُوا الصَّلاهَ» . آنجا به اطلاق متعلق تمسّک