سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 4 صفحه 377

تجاوز، «قاعدتان مستقلتان، ام مرجعهما الی قاعده واحده و هی قاعده التجاوز» و قاعدۀ فراغ شعبه ای از قاعدۀ تجاوز است که امام بزرگوار(ره) این وحدت و اتحاد را اختیار کردند.

بحث ما این است که اگر کسی به استناد قاعدۀ تجاوز یا به استناد قاعدۀ فراغ، یک جزء یا شرطی را رعایت نکرد، شک کرد که آیا رکوع مثلا در رکعت اولی را انجام داده یا نه؟ یا به استناد قاعدۀ تجاوز به این شک اعتنا نکرد. یا بعد از نماز شک کرد که این نمازی که گذشت، آیا با وضو انجام شد یا بدون وضو انجام شد؟ قاعدۀ فراغ گفت: اعتنایی به این شک نکن. او هم به این شک اعتنا نکرد، لکن بعدا فی الوقت او فی خارجه، معلوم شد که مسأله این طور نبوده، رکوع در رکعت اولی ترک شده، نماز بدون وضو انجام شده، آیا در اینجا اعاده و یا قضاء لازم است؟ یا چون امتثال این مکلّف مستند به قاعدۀ فراغ و تجاوز بوده، «یجزی»، نظیر آن که در باب استصحاب و در باب قاعدۀ طهارت از راه حکومت مطرح می کردیم.

قاعدۀ فراغ و تجاوز اصل عقلائی یا شرعی

مسأله چگونه قابل حلّ است؟ مطلبی را اوّل باید بررسی کنیم و آن این است که ببینیم آیا قاعدۀ تجاوز و فراغ - حالا دوتا باشند یا یکی - اینها از قواعد عقلائیه هستند؟ و شارع در ضمن روایاتی که این دو قاعده را بیان کرده است، در حقیقت امضاء کرده این چیزی را که بین عقلاء معمول و متداول بوده؟ نظیر آن چیزی که در باب حجیّت خبر ثقه عرض کردیم. گفتیم: خبر ثقه مطلبی است که از نظر عقلاء مورد اعتنا و اعتبار است و اصلا قسمت مهمی از زندگی فردی و اجتماعی عقلاء روی محور خبر ثقه و اعتماد به خبر ثقه دور می زند. و شارع هم در تعبیراتی مثل«صدّق العادل» این روش عقلاء را به این کیفیت تأیید فرموده، یعنی فرموده: همین روشی را که عقلاء در رابطۀ با خبر ثقه نسبت به مسائل دنیوی دارند، همین روش در باب شرعیات هم همین است. همان طوری که در امور دنیوی روی خبر ثقه تکیه می شود، در امور اخروی و معاد هم روی خبر ثقه تکیه می شود. در حقیقت شارع روش معمولیه بین عقلاء را تأیید کرده. آیا در باب قاعدۀ تجاوز و فراغ هم یک چنین مسأله ای وجود دارد؟ عقلاء شبیه این مسأله ای را که در باب نماز و امثال ذلک پیاده می کنیم، آیا در رابطۀ امور دنیوی و معاش خودشان، مسأله ای شبیه قاعدۀ تجاوز و شبیه قاعدۀ فراغ دارند؟ این خودش جای بحث دارد.

اگر فرضا چنین معنایی بین عقلاء معمول بود، در باب خبر ثقه ما دو مطلب را ذکر می کردیم:

یکی این که حجّیت خبر ثقه یک امر عقلائی است، سیرۀ مستمرۀ عقلاء بر این استمرار پیدا کرده،