سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 4 صفحه 382

آن تعبیر به رکن بکنیم بلکه صرف جزئیت وجوبیه که معنای جزئیت وجوبیه، عدم تحقّق مرکّب بدون آن جزء است و الاّ نمی شود که هم جزئیت وجوبیه باشد و هم مرکّب بدون او تحقّق پیدا کند.

آیا در مجموعه هایی که بین عقلا هست در هر بعدی، در هر قسمتی - حالا در تجاوز که یک مقداری روشنتر است - اگر فرض کردیم که یک جزئی می بایست در یک موقعیت خاصّی قرار بگیرد، چنانچه محلش گذشت و شک کردند که آن جزئی که باید در جای خودش قرار بگیرد، در جای خودش انجام داده اند و در آن موقعیت خاص قرار داده اند یا نه؟ آیا عقلا می گویند: چون محلش گذشت و تجاوز تحقّق پیدا کرد، این تحقّق تجاوز، سبب می شود که ما اعتنا به این شک نکنیم؟ آیا مسأله اینطور است؟

مثلا فرض کنید که یک ساختمان عظیمی را می خواهند بسازند، پایۀ این ساختمان نیاز به یک آهن مخصوصی دارد. حالا این پایه را بنا کردند و یک قسمت دیوار را بالا آوردند، شک می کنند که آیا آن آهن مخصوص که جزئیت وجوبیه در رابطۀ با مجموعه ساختمان دارد، این را در جای خودش و در محل خودش نصب کردند یا این که فراموش کردند که این جزء وجوبی را در محل خودش ایجاد کنند؟ عقلا در اینجا چه می گویند؟ می گویند: حالا چون وقت آن گذشت، ما یک متر دیوار را بالا آوردیم، شک ما بعد از تجاوز المحل است، دیگر اعتنا به این شک نباید بکنیم؟ آیا یک چیزی بین عقلا مطرح است که از یک طرف ضرورت نصب این آهن را در زیر پایه معتقد هستند، از طرف دیگر بگویند: حالا که شک داریم و محل آن گذشت، این تجاوز المحل اقتضا می کند که ما به این شک ترتیب اثر ندهیم؟ آیا چنین چیزی بین عقلا در اینجا و در موارد مشابه مطرح است؟

مثلا یک دوا و معجونی مرکّب از اجزایی را می خواهند تهیه کنند و مخلوط کنند و بپزند. اجزا هم دارای نقش وجوبی و لزومی در رابطه با ترتّب آن اثری که این معجون دارد، می باشد. فرض کنید که زمان اختلاط و طبخ این اجزاء گذشت، حالا شک می کنند که آیا فلان جزء را مخلوط کردند به اجزاء دیگر یا مخلوط نکردند؟ شک در تحقّق یکی از اجزاء دخیلۀ در ترتّب اثر بر این معجون، آن هم بعد از تجاوز محل است. آیا عقلا می گویند: چون اینطور است، دیگر نباید اعتنا کرد؟ آیا همین دواء آن اثر را دارد با این که نمی دانیم آن جزء در آن هست یا نه؟ بنا می گذاریم بر این که این معجون مؤثّر در آن اثر هست. آیا چنین چیزی از نظر عقلا مطرح است؟

ظاهر این است که مسأله اینطور نیست. این غیر از مسألۀ خبر ثقه و اعتماد بر خبر ثقه است، غیر از مسألۀ ظواهر و اعتماد بر ظواهر است و غیر از سایر اماراتی است که عقلا هم اعتماد بر آن امارات می کنند. اینجا چنین روشی اصلا به نظر نمی رسد که بین عقلا وجود داشته باشد.