سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 4 صفحه 383

مبنای عقلا در صورت کشف خلاف

بر فرض این که چنین معنایی بین عقلا وجود داشته باشد، یعنی در مورد شک بعد تجاوز المحل، اعتنا به شک نکنند و بنا بگذارند بر این که آن جزء در محل خودش ایجاد و اتیان شده است و بنا بگذارند بر عدم اعتنا به شک بعد تجاوز المحل، آیا در مواردی که کشف خلاف می شود عقلاء چه می کنند؟

در همان مثال ساختمانی که گفتیم، اگر فرض کردیم که اعتنا به شک نکردند، لکن بعد معلوم شد که آن آهنی که می بایست در زیر پایه به عنوان استحکام و جزء وجوبی این ساختمان نصب شود، نصب نشده است، چه می کنند؟ عقلا نمی آیند مثل تعبیری که ما می گوییم: بگویند مسألۀ اجزاء است و این کافی است، چون ما شک بعد از تجاوز کردیم و شک بعد از تجاوز هم مورد اعتناء نبوده و در شک بعد از تجاوز هم مسألۀ اجزا را قائل هستیم، لذا حالا با این که این جزء، جزئیت ضروریه داشته است، معذلک کاری به کار آن نداریم«نفرضه کالعدم» آن را کالعدم فرض می کنیم.! آیا بین عقلا یک چنین مسائلی مطرح است؟

ظاهر این است که نه! اصلا در قاعدۀ فراغ و قاعدۀ تجاوز، ما نباید مسأله را به عقلا مرتبط کنیم! اگر مرتبط به عقلا شد، آن وقت بنشینیم بحث کنیم که آیا از قبیل اصاله الظهور به عنوان یک اماره با شک بعد التجاوز رفتار می شود، یعنی خود این تجاوز المحل اماره علی تحقّق الجزء، اماره علی الاتیان بالجزء. ببینیم به عنوان اماره با آن معامله می شود یا به عنوان یک اصل تعبّدی عقلایی، مثل همان اصاله الحقیقه روی مبنای آنهایی که اصاله الحقیقه را یک اصل مستقل برأسه می دانستند و نه به عنوان یک شعبه از اصاله الظهور، خودش یک اصل تعبّدی عقلایی است.

این بحث برای این بود که در قاعدۀ فراغ و تجاوز، باید تمام دید خودمان را معطوف کنیم به روایاتی که در این دو قاعده و یا یک قاعده وارد شده است، اصلا سراغ عقلا نرویم برای این که در بین عقلا، اصلا چنین مسأله ای وجود ندارد و بر فرضی هم که وجود داشته باشد، در صورت کشف خلاف، اجزائش مقطوع العدم است. اما مسأله چنین نیست که ما روایات قاعدۀ فراغ و قاعدۀ تجاوز را به عنوان یک بیان امضائی و بیان تأییدی مثل«صدّق العادل» نسبت به حجّیت خبر ثقه قرار دهیم بلکه حتما باید روی روایات و ادلۀ شرعی این دو قاعده یا یک قاعده تکیه کرد. در حقیقت اینها «قاعدتان شرعیتان» یا آنهایی هم که می گویند که«قاعده واحده شرعیه» هیچ گونه ارتباطی به عقلا نمی تواند داشته باشد.