سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 4 صفحه 389

است و غیر صحیح بوده است.

فرق بین امارات و اصول در باب اجزاء

پس مهمترین فرق بین امارات و اصول در رابطۀ با این که مقام امارات بالاتر از اصول است و با وجود امارات، نوبت به اصول نمی رسد، معذلک در مسألۀ اجزاء، مطلب عکس شده است. در امارات، اجزاء مطرح نیست، اما در اصول عملیۀ شرعیه به همان کیفیتی که ملاحظه فرمودید و ذیلا هم در باب قاعدۀ فراغ و تجاوز ان شاء الله بیان می کنیم، اقتضای اجزاء دارد. عمده فرق همین است که ادله اصول شرعیه تصرّف در کبریات واقعیه می کند و دلالت بر توسعۀ در آنها دارد. اما امارات که روی مبنای طریقیّت و کاشفیّت و ارائۀ واقع حجّیت پیدا کردند، متحفّظ بر واقعیت کبرا هستند و فقط در مقام بیان صغرا هستند. بیان صغرایشان هم تا زمانی ارزش دارد که کشف خلاف نشده باشد. وقتی که کشف خلاف شد، معلوم می شود که این صغرای این کبرا نبوده است و در نتیجه، عبادتی که انجام شده، فاقد جزء یا شرط بوده است، واجد مانع بوده است و نتوانسته است که یک عبادت صحیحه ای باشد و در نتیجه، عبادت اگر صحیح نشد«یجب الاعاده و القضا».

این مثالهایی که در باب صلاه ذکر می کنیم، فقط صرفا به عنوان مثال است و الاّ در باب صلاه بالخصوص، یک حدیثی داریم به نام حدیث«لا تعاد» که دو ضابطه بیان کرده است: مواردی که نماز باید اعاده شود و مواردی که لازم نیست نماز اعاده شود. در آن حدیث«لا تعاد» محفوظ است که یکی از مواردش این است: اگر کسی ده سال هم نماز بدون سوره خواند به استناد این که خیال می کرد سوره جزئیت ندارد، اگر بعد کشف خلاف شد، حدیث«لا تعاد» حکم به عدم وجوب اعاده می کند.

پس ما مثالها را روی صلاه، صرفا به عنوان مثال ذکر کردیم و الاّ در باب خصوص صلاه، محور و ضابطه در رابطۀ با اعاده و عدم اعاده، حدیث«لا تعاد» است. به عبارت دیگر: ما روی قاعده بحث می کردیم و مثالها را علی القاعده ذکر می کردیم با قطع نظر از حدیث«لا تعاد».

این در صورتی بود که قاعدۀ فراغ و تجاوز، اماریت داشته باشد. اما اگر این دو قاعده را هم به عنوان یک اصل عملی شرعی پذیرفتیم، گفتیم: شارع در مورد شک بعد از تجاوز به عنوان یک اصل، به عنوان یک حکمی روی شک، حکم می کند به این که اعتنا به این شک نکن، بنا بگذار بر این که رکوع انجام دادی. در بعضی از روایات فرض آنجایی می شود که کسی در حال سجود شک می کند که آیا رکوع را در محل خودش انجام داده است یا نه؟ امام می فرماید: «بلی قد رکعت»، بله تو بنا بگذار بر این که رکوع را انجام دادی و این عمل و رکعت تو واجد رکوع بوده است. نمی خواهد بگوید که یک