سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 4 صفحه 390

اماره ای بر تحقّق رکوع وجود دارد، بلکه صرف یک بنای عملی تعبّدی بر تحقّق رکوع و ایجاد رکوع در محل خودش است که قبل از سجود است.

حکومت در باب قاعده فراغ و تجاوز

اگر ما بگوییم: قاعدۀ فراغ و تجاوز مثل قاعدۀ طهارت، مثل قاعده حلّیّت، مثل برائت شرعیه، مثل استصحاب به عنوان یک اصل عملی شرعی مطرح است، باز اینجا همان مسألۀ حکومتی را که در رابطۀ با آنها ذکر می کردیم، در اینجا مطرح است. آن مسألۀ حکومت این است که می گوییم: این روایتی که اینجا وارد شده است و می گوید: «بلی قد رکعت» مفادش چیست؟ آیا می خواهد بگوید:

«بلی قد رکعت واقعا» یعنی امام به عنوان یک عالم به غیب، به ما اخبار می کند به این که«بلی قد رکعت» من می دانم که تو رکوع را انجام دادی، من چون عالم به غیب هستم، می دانم که تو رکوع را در ظرف خودش انجام دادی؟ نه لسان دلیل، یک چنین معنایی را دلالت دارد و نه واقعیت مسأله چنین است. آیا در تمام مواردی که شک در رکوع بعد از تجاوز محل تحقّق پیدا می کند، واقعا رکوع تحقّق پیدا کرده است؟ واقعا رکوع انجام شده است؟ وقتی امام به این سائل فرمودند: «بلی قد رکعت»، سائل گفت: «الحمد لله» ما از شک بیرون آمدیم. ما خیال می کردیم که شاید رکوع واقع نشده باشد.

امام به عنوان یک عالم به غیب به ما می گوید: «بلی قد رکعت»؟ آیا مسأله این است؟ ما می توانیم«بلی قد رکعت» را این طور معنا کنیم؟ آیا کسی توهّم می کند که«بلی قد رکعت» یک چنین معنایی را داشته باشد؟ یا این که امام همان طوری که در قاعدۀ طهارت یک چیزی را به نام طهارت ظاهریه جعل می کند«کل شیء شک فی طهارته و نجاسته فهو طاهر» روی آن معنایی که مشهور استفاده کردند، یعنی«فهو طاهر ظاهرا» اینجا هم«بلی قد رکعت» یعنی به حسب ظاهر، رکوع از تو تحقّق پیدا کرده است، به حسب ظاهر این مشکوک در جای خودش محقّق شده است.

اگر معنای«بلی قد رکعت» این شد که رکوع به حسب ظاهر در جای خودش واقع شده است، اینجا کأنّ سؤال می شود: آن چه جزئیت برای نماز دارد، آیا رکوع واقعی جزئیت برای نماز دارد؟ اگر رکوع واقعی جزئیت دارد، این«بلی قد رکعت» می گوید: تو ظاهرا رکوع انجام دادی. رکوع ظاهری به چه درد نماز می خورد؟ به چه درد جزء نماز می خورد آن هم جزء رکنی نماز؟ جزئی که به عنوان یکی از ارکان نماز معتبر است؟ پس یک دلیل بگوید: «الجزء للصلاه هو الرکوع الواقعی» و یک دلیل هم بگوید: «اذا شککت فی الرکوع و انت فی السجود، فاحکم بانّک رکعت ظاهرا، ما الذی یترتّب علی هذا الحکم من الفایده»؟ حکم من به این که ظاهرا رکوع کردم، چه فایده ای بر آن بار می شود؟ آن