سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 4 صفحه 392

دلالت داشته باشد. اصولا مسألۀ اجزاء و عدم اجزاء، از حیطه درک عقل خارج است. عقل نمی تواند بگوید که چیزی را که شما مدتها با آن معاملۀ جزئیت کردید و حالا معلوم شد که مانعیت دارد، عمل گذشته شما صحیح است. از چه راهی عقل می تواند حکم به صحّت کند؟ دلیل شرعی هم که در اینجا وجود نداشته که آن دلیل شرعی را حاکم بدانیم و به استناد حکومتش، مسألۀ اجزاء را مطرح کنیم.

این حرفی بود که ما زدیم.

بعضی به ذهنشان آمده بود که ما تخییر شرعی هم داریم. بله تخییر شرعی داریم، اما اصاله التخیر شرعی نداریم. یک اصل شرعی تخییری نداریم. یعنی یک جایی شارع به عنوان یک اصل عملی، مسألۀ تخییر را مطرح کرده باشد، همان طوری که قاعدۀ طهارت را در مورد شک در طهارت به عنوان یک اصل عملی مطرح کرده است، یک جایی هم داشته باشیم که شارع به عنوان یک اصل عملی تخییر را مطرح کرده باشد، ما چنین چیزی نداریم. البته تخییر داریم کسی که در ماه رمضان افطار کند، باید یکی از خصال ثلاث را انجام دهد. اما این چه ربطی به اصاله التخییر دارد؟ این یک حکم شرعی واقعی تخییری است بدون این که به عنوان اصاله التخییر مطرح باشد. و از اینجا یک مقدار دقیق تر آن تخییری است که در مسألۀ خبرین متعارضین، بعد از نبودن مرجّحات خود شارع مطرح کرده است که اگر مرجّحات در خبرین متعارضین نبود«اذا فتخیّر»، یکی از این دو خبر را اخذ بکن. درست است، اما این چه ربطی به اصاله التخییر دارد؟ این تخییر بین الاخذ باحد الامارتین است. دو اماره که بین آنها تعارض تحقّق دارد و هیچ یک از مرجّحات هم وجود ندارد، شارع نه به عنوان یک اصل فی مورد الشکّ بلکه به عنوان یک حکم واقعی در دوران بین خبرین متعارضین، حکم به تخییر کرده است و این که احد الخبرین را شما اخذ بکن. اما این اصاله التخییر به عنوان یک اصل شرعی و اصل عملی نیست که ما بگوییم: یک اصاله التخییر عملی شرعی هم در مقابل اصاله التخییر عقلی داریم. این هیچ گونه ارتباطی به مسألۀ اصل عملی نمی تواند داشته باشد.

قاعده شکّ بعد الوقت و محل جریان آن

یک چیز دیگر هم که باقی مانده است، یکی قاعده شکّ بعد الوقت است. اگر کسی بعد الوقت شک کرد که آیا نمازش را در وقت خوانده است یا نه؟ اینجا شارع یک قاعده و اصلی دارد، چون در مورد شک است. «اذا شککت فی انّک صلّیت فی الوقت أم لا تصلّ؟» به این شک اعتنا نکن، بنا بگذار بر این که نماز در وقت واقع شده است. اگر کسی به استناد قاعدۀ شک بعد الوقت، یک ساعت از شب گذشته شک کرد که آیا نماز ظهر و عصرش را در وقت خوانده است، یا نه؟ قاعده شک بعد الوقت،