سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 4 صفحه 393

می گوید: بنا را بگذار بر این که نماز خوانده شده است و بنا را گذاشت و مسألۀ گذشت و بعد از مدتی فهمید که این روزی که شک کرده بوده که نمازش را خوانده است، فهمید که نماز نخوانده است. آیا قاعدۀ شک بعد الوقت، اقتضای اجزاء می کند یا اقتضای اجزاء نمی کند؟

خلاصه و نتیجۀ مباحث

از حرفهای گذشته معلوم شد که مسألۀ اجزاء، اصولا در جایی مطرح است که یک عملی در خارج انجام شده باشد اما آنجایی که بعدا معلوم می شود که اصلا عملی تحقّق پیدا نکرده است و نمازی در وقت خودش انجام نشده است، ما بگوییم: چه چیزی مجزی از واقع است؟ چیزی تحقّق پیدا نکرده است. مسأله ای در خارج واقع نشده است. لذا مجبوریم که بگوییم: قاعدۀ شک بعد الوقت، شبیه آن چیزی که مرحوم محقّق نائینی(ره) در قاعدۀ طهارت می فرمودند و ما آنجا قبول نمی کردیم، اما اینجا می پذیریم و آن این است که بگوییم: قاعدۀ شک بعد الوقت، «قاعدۀ تسهیلیه عذریه». فقط این یک قاعده ای است که به منظور تسهیل بر امت و به عنوان معذوریت امّت آمده است، اما این که بیش از مسألۀ معذوریت بخواهد دلالت کند بر این که اصلا نماز واقع شده است، مثل همین«بلی قد رکعت» که در قاعده فراغ و تجاوز می گفتیم، قاعدۀ شک بعد الوقت یک چنین لسانی ندارد، نمی گوید: «صلّیت فی الوقت»، نمی گوید: صلاه از تو واقع شده است، فقط این قاعدۀ شک بعد الوقت به عنوان یک قاعدۀ تسهیلیۀ عذریه مطرح است، لذا روی حساب، اگر بعد از مدتی کشف شد که این نماز در روز معیّن، در وقت خودش واقع نشده است، به استناد قاعدۀ شک بعد الوقت، نمی توانیم بگوییم: دیگر بر شما لازم نیست که قضای این نماز را انجام بدهی.

ارتباط مسألۀ اجزاء با اصاله الصحّه

مطلب دیگر مسألۀ اصاله الصحّه که آن هم مختصری بحث دارد، ولو این که خیلی جاها اصلا تعرّض نکرده اند. شما دنبال کنید ببینید کجا به این مطلب تعرّض شده است؟ به هرحال اشاره به این معنا لازم است که در باب اصاله الصحّه هم باید یک مقداری از نظر اجزاء و عدم اجزاء، در بعضی از مواردش با مسألۀ اجزاء تماس پیدا می کند که ما در باب فقه چندی قبل به همین مسألۀ برخورد کردیم که اگر نائبی به نیابت کسی حجّ رفت و بعد برگشت، اگر شما شک داری در این که عمل را انجام داده است یا نداده است؟ اینجا استصحاب عدم اتیان می گوید: این نائب پولها را خورده است و عمل را هم انجام نداده است، مگر این که وثوق و اطمینان پیدا شود. اما اگر یقین دارید به این که نائب