سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 4 صفحه 396

نیست که در اینجا ما دو عنوان داشته باشیم: یکی قاعدۀ فراغ و یکی اصاله الصّحه و مثلا هر کدام هم یک اقتضایی داشته باشد.

آن جایی که اصاله الصّحه به ما ارتباط پیدا می کند یعنی به بحث اجزاء مربوط می شود و مجرای قاعدۀ فراغ قرار نمی گیرد، جایی است که در عبادات چه حج و چه غیر حج، کسی استنابه کرده باشد.

نماز و روزه ای به عهدۀ یک میّتی است، حجی به عهده اوست، اینجا وارث برای برائت ذمۀ میّت استنابت می کند، نایبی می گیرد که این نماز و روزه را انجام دهد و این حج را انجام دهد. اینجا وارث یک وقت شک می کند در اینکه نایب آیا عمل منوب فیه را اصولا در خارج انجام داده یا نداده، اینجا لازم است که در این رابطه وثوق داشته باشد به اینکه نایب عمل منوب فیه را انجام می دهد. در بحث فقه مان وقتی که شرایط نیابت را ذکر می کردیم، یکی از شرایط آن، مسألۀ وثوق و اطمینان بود که این شرط به نیابت ارتباط ندارد، بلکه به استنابه ارتباط دارد. کسی که می خواهد نایب بگیرد و دیگری را نایب قرار دهد، باید وثوق و اطمینان داشته باشد به اینکه این نایب عمل منوب فیه را انجام می دهد.

اگر چنین مسأله ای نباشد، استصحاب عدم اتیان و استصحاب عدم تحقّق فعل منوب عنه من النائب اقتضاء می کند که نایب، عمل منوب فیه را انجام نداده و در مقابل این استصحاب، یک شیء معتبری که تقدّم بر این استصحاب داشته باشد و یا در عرض این استصحاب باشد، نداریم. اما آنجایی که اصل الاداء و اصل الاتیان مورد وثوق استنابه کننده است، وثوق دارد به اینکه نایب عمل را انجام می دهد، اما نمی داند که صحیحا انجام می دهد یا فاسدا انجام می دهد، آنجا گفته شده که برای احراز صحت می توان به اصاله الصّحه تمسّک کرد.

به عبارت دیگر: مسألۀ صحت، غیر از مسألۀ اصل اتیان است. اصل اتیان باید مورد وثوق باشد، اما صحت را مخصوصا اگر تردید بعد تحقّق العمل باشد، هیچ مانعی ندارد که به اصاله الصّحه تمسّک کند به اینکه این عملی را که از نایب قبلا تحقّق پیدا کرده، آیا صحیحا واقع شده یا نه؟ اینجا به بحث اجزاء ارتباط پیدا می کند. یک کسی را استیجار کرده اند بر اینکه نماز میّت را انجام دهد، یعنی نمازهای فائتۀ من المیّت را، روزه های فوت شدۀ از میّت را انجام دهد، حجّی که بر میت استقرار پیدا کرده را انجام دهد. فرضا یقین هم کرده اند به اینکه انجام داد، لکن شک دارند در این که صحیحا انجام داد یا فاسدا انجام داد؟ اینجا اصاله الصّحه جریان پیدا می کند و حکم می کند به اینکه صحیحا انجام گرفته. حالا به استناد اصاله الصّحه، بنا گذاشت بر اینکه نایب صحیحا این حج را انجام داده، این نماز و روزه را انجام داده، بعد کشف خلاف شد، معلوم شد که بعضی از اجزاء را رعایت نکرده، بعضی از شرایط را رعایت نکرده، بعضی از موانع را رعایت نکرده، آیا اصاله الصّحه اقتضای اجزاء می کند مثل