سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 4 صفحه 399

را دارد.

به نظر می آید که پس دیگر تردیدی نیست، روایت می گوید: «ضع امر أخیک علی احسنه» در حالی که اینجا برای وارث دو حیثیت در کار است: وارث از یک نظر گرفتار آن منوب عنه و اشتغال ذمۀ منوب عنه است، این یک گرفتاری است. از طرف دیگر گرفتار نایب است، از نظر اینکه باید اجرت را به نایب بپردازد، مال الاجاره را در اختیار نایب بگذارد. این«ضع امر أخیک علی احسنه» به نظر می رسد که فقط این حیثیت دوم را متعرّض است، چون نایب پول گرفته که عمل صحیح انجام دهد، اینکه تردیدی نیست. نایب پول در مقابل عمل صحیح گرفته است. اگر از اول ما بدانیم، یا بعد العمل بدانیم که عمل را فاسدا انجام داده، آیا نایب استحقاق اجرت دارد؟ یک کسی آمد یک سال نماز استیجاری گرفت، همۀ آن را باطلا انجام داد، این دیگر استحقاق اجرت ندارد. پول گرفته که عبادت صحیح انجام دهد، نماز و روزه و حج صحیح انجام دهد. به نظر می رسد که این«ضع امر أخیک علی احسنه» آن حیثیتی را که در رابطۀ با نفع اخ است، دلالت دارد، یعنی اگر تردید کرد که این نایب عمل را صحیح انجام داده یا نه؟ حق نداری اجرت را به او نپردازی، حق نداری از دادن اجرت امتناع کنی. نمی توانی بگویی: من چون شک دارم در اینکه صحیحا انجام داده یا نه؟ مثل آنجایی است که شک دارم در اینکه اصلا انجام داده یا نداده؟ معلوم نیست که این استحقاق اجرت و مال الاجاره را داشته باشد. بلکه«ضع امر أخیک علی احسنه» یعنی بگویید: این عمل صحیحا واقع شده.

اما در چه رابطه؟ در رابطه ای که با نفع الاخ مطرح است، در رابطه ای که با نفع نایب مطرح است. آن رابطه ای که مربوط به نفع نایب و استحقاق اجرت است. یعنی با شک در صحت و بطلان، نمی توانی از دادن اجرت امتناع بورزی بلکه بگو: صحیحا انجام داده، تمام اجرت را هم در اختیار نایب بگذار.

اما این مطلب ملازم با اجزاء نیست. وارث، مکلّف است به اینکه امر نایب را«یضعه علی احسنه و یحکم بانّه صحیح بالاضافه الی ما یتعلّق بنفع النائب» اما کجای این دارد که اگر کشف خلاف شد مجزی از منوب عنه هم هست؟ بلکه حتّی اصل صحت در صورت شک هم مورد مناقشه واقع می شود که ما از این عبارت در رابطۀ با یک حیثیت، اصاله الصّحه را استفاده می کنیم، اما در رابطۀ حیثیت اجزاء عن المنوب عنه، مخصوصا در آنجایی که کشف خلاف شود و ما بفهمیم که بعدا نایب بعضی از شرایط و اجزاء و بعضی از موانع را اصلا رعایت نکرده است.

بررسی لسان دلیل اصول عملی

پس اینطور نیست که هر کجا که مسأله ای به عنوان اصل عملی شرعی مطرح است، ما فوری