سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 4 صفحه 405

پس مسألۀ فقهیه و قاعدۀ فقهیه، هردو در فقهی بودن مشترک هستند، منتها فرق آنها، فرق جزئی و کلی است. مسألۀ فقهیه عنوانش بیش از یک معنون ندارد، امّا قاعدۀ فقهیه، معنونهای متعدد دارد.

اگر بحث«مقدمه الواجب، واجب» به این صورت، محل بحث باشد، این عینا مثل همان«صلاه الجمعه واجبه» است، فقط فرق آن در همان حیث است، که صلاه الجمعه تنها یک معنون دارد، امّا مقدمه الواجب، هزارها معنون دارد. وضو یک مقدمۀ واجب است، طهارت ثوب یک مقدمۀ واجب است، طهارت بدن یک مقدمۀ واجب است، در باب حج، طی طریق، قطع مسافت، یک مقدمۀ واجب است. بالاخره عنوان مقدمۀ واجب یک عنوان کلی و یک عنوان عامی است، که از معنونهای کثیر و متعدد حکایت می کند. امّا این کلیّت، سبب نمی شود که بحث، از فقهی بودن خارج شود. بالاخره هر کجا مقدمۀ واجب تحقق داشته باشد، این فعل مکلّف است. نمی شود چیزی مقدمۀ واجب مورد بحث ما باشد و ارتباطی به مکلّف و فعل مکلّف نداشته باشد. منتها عنوان مقدمۀ واجب، همه افعال مکلّف را که مقدمیت برای واجبات دارد را شامل می شود.

علت طرح مسأله مقدمه الواجب در علم اصول

در نتیجه اگر ما بحث مقدمۀ واجب را به همین کیفیتی که در ذهن ما هست، به همین کیفیتی که در جمعی از کتب اصولیه مطرح است، بخواهیم مطرح کنیم، این یک مسألۀ فقهی می شود و این اشکال پیش می آید، که این مسألۀ فقهیه و به تعبیر دیگر: این قاعدۀ فقهیه، چرا در کتاب اصول و علم اصول مطرح شده است؟ حداقل در کتابهایی که به عنوان قواعد فقهیه بحث کردند، در آنجا بحث شود، امّا آوردن این مسألۀ در علم اصول، وجهی ندارد. روی این جهت مرحوم آخوند(ره) یک راهی پیدا کرده است، گفته اند: ما باید ظهور این حیثیت را حفظ کنیم، این یک ظهور قوی در مسألۀ است. کدام ظهور؟ ظهور این که اگر مسأله ای در علم اصول مطرح شد، ظاهر در این است که جزو مسائل علم اصول است. نه تنها علم اصول این خصوصیت را داشته باشد، اصولا هر مسأله ای در هر علمی مطرح شود، این یک ظهور قویی دارد، در این که این مسألۀ، جزو مسائل همان علم است و به عنوان یک مسألۀ استطرادیه و خارج از علم در آن علم بحث نشده است. و چون این ظهور خیلی ظهور قوی و محکمی است، لذا مرحوم آخوند(ره) کانّ می فرماید: ما به استناد این ظهور، صورت مسأله را تغییر می دهیم. آن قضیه ای که به حسب آنچه از موقعی که معالم می خواندیم در ذهن ما بوده است، آن را تغییر می دهیم، موضوع و محمول را عوض می کنیم، به طوری که با ضابطۀ کلیّۀ مسألۀ اصولیّه بتواند تطبیق کند.