سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 4 صفحه 407

این که آن ظهور در اصولی بودن مسأله را، که یک ظهور قوی محکمی است را حفظ کنیم. البته اگر جایی امکان نداشته باشد که ما با تغییر صورت، مسأله را اصولیه کنیم، چاره ای نداریم آنجا از آن ظهور صرف نظر کنیم. امّا اگر یک راه فراری برای ما باز بود و یک راه حلی برای ما آماده بود که به وسیلۀ آن بتوانیم عنوان اصولی بودن مسأله را حفظ کنیم، چاره ای نداریم که آن راه را انتخاب کنیم، ولو با تغییر موضوع و محمول مسأله و با تغییر عنوانی که در بعضی یا قسمتی از کتابهای اصولیه مورد بحث واقع شده است. و ایشان می فرمایند: راه حل آن این است که موضوع را«الملازمه بین الوجوبین» قرار دهیم و محمول را«ثابت، متحقق، ام غیرثابت و غیرمحقق» که این دیگر نه موضوع آن مستقیما ارتباط به فعل مکلّف دارد و نه محمول آن، ارتباط به حکمی از احکام تکلیفیه دارد. بودن و نبودن ملازمه، متحقق بودن و متحقق نبودن ملازمه، عبارت از حکمی از احکام تکلیفیه نیست که محمول ما یکی از احکام تکلیفیه باشد.

بیان کیفیت وجوب در مسأله مقدمه الواجب

قبل از آن که به صحت و سقم بیان ایشان بپردازیم، یک توضیحی لازم دارد و این توضیح را ما در قسمتهای زیادی در بحث مقدمۀ واجب، باید موردنظر داشته باشیم برای این که خیلی از جاها این مسأله اشتباه می شود. در بحث مقدمه واجب، صورت بحث را به هرصورت که قرار دهیم، کاری به صورت بحث و عنوان محل نزاع نداریم، لکن آنچه در باب مسألۀ مقدمۀ واجب، لبّ محل نزاع است عبارت از وجوب شرعی و مولوی مقدمه است، می خواهیم ببینیم آیا وقتی که مولی می گوید:

«أَقِیمُوا الصَّلاهَ» و ما از خارج به دلیل دیگر می فهمیم که وضو شرطیّت برای صلاه دارد - ولو این که بعضی ها بین مقدمات فرق قائل شده اند، لکن اجمالا مقدمه شرعیه باشد، عقلیه باشد، عادیه باشد، در این جهتی که بحث می کنیم فرقی نمی کند - آیا شارعی که«جعل الوضوء شرطا للصلاه» مثل این که از اول به این تعبیر مسألۀ شرطیّت وضوء را مطرح کرد، اول گفت: «أَقِیمُوا الصَّلاهَ» بعد گفت:

«الوضوء شرط للصلاه» بحث در این است که وجوبی که روی ذی المقدمه آورده است، دو خصوصیت دارد: اوّلا وجوب، وجوب شرعی است چون شارع این وجوب را افاده کرده و وضع کرده است. ثانیا وجوب مولوی است، یعنی ارشاد به چیزی نیست مثل«أَطِیعُوا اللّهَ» نیست که امر آن، امر ارشادی بود. «أَقِیمُوا الصَّلاهَ» مغایر با«أَطِیعُوا اللّهَ» ، است. امر«أَطِیعُوا اللّهَ» امر ارشادی است، امّا «أَقِیمُوا الصَّلاهَ» امر مولوی است. بحث در این است که همان طوری که وجوب ذی المقدمه به عنوان یک وجوب شرعی مولوی مطرح است، آیا وقتی که شارع گفت: «الوضوء شرط للصلاه»، لازمۀ