سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 4 صفحه 408

شرطیّت، لازمه ای که از طریق عقل استفاده می شود، این است که وضو هم مثل صلاه دارای یک وجوب شرعی مولوی باشد، یا این که در باب وضو، وجوب شرعی مولوی مطرح نیست، بلکه آن مقداری که در باب وضو مطرح است، همان لزوم عقلی است؟ یعنی عقل شما را الزام می کند به این که وضو بگیر بعد از آن که دید شارع به وضو لباس شرعیّت پوشاند، البته عقل می گوید: من درک نمی کنم که وضو شرطیّت دارد یا نه؟ امّا وقتی که شارع گفت: «الوضوء شرط للصلاه» با حفظ شرطیّت، من حکم می کنم به این که بر تو لازم است، «رعایه لتحقق الصلاه» که وضو بگیری و نماز بخوانی.

پس در مسألۀ مقدمۀ واجب، به هر کیفیتی بخواهیم محل نزاع را تقریر کنیم، چه به صورتی که عنوان مسألۀ فقهیه داشته باشد، یا عنوان مسألۀ اصولیه داشته باشد، لکن لبّ نزاع و حقیقت نزاع در این است، که آیا در مقدمات، تنها یک لزوم - و بهتر این است که از لزوم هم به لابدیّت عقلیّه تعبیر کنیم - وجود دارد؟ عقل حکم به لابدیّت این مقدمات می کند می گوید: چاره ای ندارید نماز بدون وضو که نمی شود، «فلابد من ایجاد الوضوء، لتتحقق الصلاه»؟ آیا مسأله همین مقدار است؟ منکرین وجوب مقدمه همین حرف را می زنند. کسی نیامده است در باب مقدمۀ واجب، لزوم عقلی مقدمه و لابدبیّت عقلیّه مقدمه را منکر شود، کسی نیامده است بگوید: با این که شارع وضو را شرط نماز قرار داده است و شما به عقل مراجعه می کنید و از عقل می پرسید که آیا لازم است من این شرط را انجام دهم، یا لازم نیست؟ عقل به شما جواب بدهد که می خواهی شرط را انجام بده و می خواهی شرط را انجام نده. پس چطور بین این مسأله و بین اینکه عقل می گوید که حتما باید اطاعت مولا تحقق پیدا کند، جمع می شود؟ اگر در مسائل عرفی به عقل مراجعه کنیم، بگوییم: مولا به ما گفته است: «یجب علیک الکون علی السطح» و«کون علی السطح» هم بدون نصب سلّم، عادتا امکان ناپذیر است - آیا به نظر شمای عقل، نصب سلّم لازم است یا نه؟ عقل بگوید که بله هیچ لزومی ندارد نصب سلّم، امّا در عین حال کون علی السطح باید تحقق پیدا کند. اطاعه المولی حتما باید تحقق پیدا کند. بین این دو جمع نمی شود که هم بگوید حتما«اطع المولی و لا محیص عن اطاعه المولی» و هم بگوید: در رابطۀ با نصب سلّم، تو آزاد هستی، می خواهی نصب سلّم را انجام بده، می خواهی ایجاد نکن نصب سلم را.

بین این دو جمع نمی شود. لذا آنهایی که منکر وجوب مقدمه هستند، لابدبیّت و لزوم عقلی مقدمه را نمی توانند انکار کنند و نکرده اند. کسی نیامده است، لابدیّت عقلیه مقدمه را انکار کند، کسی نیامده است لزوم عقلی مقدمه را انکار کند. لزوم عقلی مقدمه یک امر ضروری و بدیهی غیرقابل انکار است. امّا بحث در این است، که علاوه براین لزوم عقلی مسلّم، آیا مقدمه یک وجوب شرعی مولوی