سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 4 صفحه 412

است و مسأله، مسألۀ اصولیۀ عقلیه است.

کلام مرحوم آخوند(ره) در ملازمه بین الوجوبین

یک نکتۀ آخری هم برای توضیح بیان مرحوم آخوند(ره) لازم است ذکر کنیم و آن این است که ایشان می فرمایند که بین الوجوبین ملازمه تحقق دارد، چون گاهی به ذهن انسان ممکن است این معنا از این عبارت انسباق پیدا کند، وقتی که ایشان می فرماید: بین الوجوبین ملازمه هست، معنایش این باشد که ما وجوب ذی المقدمه را باید در جای خودش ثابت کنیم، وجوب مقدمه را هم قبل از بحث ملازمه در جای خودش ثابت کنیم، بعد بیاییم بگوییم که بین الوجوبین تلازم تحقق دارد، مثل این که مثلا یک ازدواجی که می خواهد واقع شود، باید با قطع نظر از ازدواج، رجلی وجود داشته باشد، مرئه ای تحقق داشته باشد، با عقد ازدواج، بین اینها ایجاد علقۀ زوجیت شود، آیا مسألۀ ملازمۀ بین الوجوبین چنین چیزی هست؟ که اوّل ما قطع نظر از مسألۀ ملازمه باید دوتا وجوب داشته باشیم، بعد بگوییم تلازم تحقق دارد؟ پیداست که این نظر مرحوم آخوند نیست، بلکه نظر ایشان این است که ما از راه ملازمه، اصلا وجوب شرعی مقدمه را استکشاف کنیم، یعنی ما راه دیگری برای وجوب شرعی مقدمه نداریم. طریق استکشاف ما همین ملازمه است، مثل ملازمه ای که بین حکم عقل و حکم شرع وجود دارد، آنجا هم که ملازمه تحقق دارد، معنایش این است که ما از راه حکم عقل، حکم شرع را استکشاف می کنیم، ما وقتی که دیدیم عقل خیلی با حدت و شدت حکم می کند «بانّ الظلم قبیح» و قبح ظلم را برایش یک حساب فوق العاده بازمی کند، ما از راه قاعدۀ ملازمه بین حکم عقل و حکم شرع، می فهمیم که شارع هم در مورد ظلم حکم به حرمت و تحریم دارد. پس همان طوری که در مسألۀ ملازمۀ بین حکم عقل و شرع، معنای ملازمه این است که ما«من طریق حکم العقل نستکشف حکم الشرع»؟ در ملازمۀ بین الوجوبین در باب مقدمۀ واجب هم مسأله به این کیفیت است و این مثل زوجیت و امثال ذلک نیست که دو شیء اوّل لازم باشد، بعد بین اینها ایجاد ارتباط و ایجاد علقۀ زوجیت کنیم، نه ما از راه ملازمه و وجود احد المتلازمین، وجود دیگر را کشف می کنیم، وجود دیگر را بدست می آوریم. پس مقصود مرحوم آخوند از ملازمۀ بین الوجوبین، یک چنین معنایی هست، نه آن معنایی که یمکن در بعضی از اذهان آن معنا به ذهن بیاید. آیا این بیان ایشان تمام است و مطلبی را که ایشان ذکر کردند مشکل را حل کرد؟ مسأله به صورت یک مسألۀ اصولیۀ عقلیه تثبیت شد و دیگر از عنوان فقهی بودن و از عنوان مسألۀ لفظی بودن بیرون آمد؟ یک مسألۀ عقلیۀ اصولیۀ روشنی شد به این کیفیتی که مرحوم آخوند ذکر کردند یا این که اینجا بعضی از