سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 4 صفحه 413

مشکلات و اشکالات وجود دارد؟

اشکال امام(ره) به مرحوم آخوند(ره) در معنای اراده

سیدنا الاستاذ الامام(قدس سره الشریف) اشکال مهمی در این رابطه به مرحوم آخوند دارند که اشکال ایشان نیاز به تبیین و توضیح دارد و ما«ان شاء الله» عرض می کنیم، بعد ببینیم که مسأله به چه کیفیت است! برای این که این بیان کاملا روشن شود، ما تقریبا همۀ فروض محل نظر اشکال را مطرح می کنیم. اگر انسان اراده کند عملی در خارج تحقق پیدا کند، دو جور است: یک وقت این است که انسان اراده می کند که بالمباشره و به دست خودش عملی را در خارج انجام دهد، یک وقت اراده می کند که بوسیلۀ صدور امر و صدور فرمان، از عبید و نوکرهایش این مسأله تحقق پیدا کند. آنجایی که انسان اراده می کند عملی را بالمباشره انجام دهد، گاهی این عمل نیاز به مقدمه ندارد، بلکه وقتی که اراده تحقق پیدا کرد، به دنبال این اراده دیگر مراد به عنوان این که هیچ گونه مقدمه لازم ندارد و توقف بر شیئی خارج از حقیقت مراد ندارد، گاهی اراده اش به یک چنین چیزی تعلق می گیرد. گاهی نه، انسان اراده می کند چیزی را، که آن چیز«یتوقف علی مقدمه» و بدون تحقق آن مقدمه ممکن نیست که آن مراد انسان تحقق پیدا کند. در آن قسم اول که دو خصوصیت در آن وجود دارد: یک خصوصیت این است که انسان اراده می کند آن عمل را بالمباشره انجام دهد. و خصوصیت دوم این است که آن عمل تحققش در خارج«لا یتوقف علی مقدمه» مثل این که انسان اراده می کند حرکت دادن دست را، اراده می کند نظر کردن را، اراده می کند صحبت کردن را، که اینها نیاز به یک مقدمات خارجی ندارد. اینجایی که انسان یک سنخ افعال این چنینی را اراده می کند، پیداست که این فعل ارادی و اختیاری فقط مسبوق به ارادۀ خود این فعل و مقدمات و مبادی ارادۀ خود این فعل است.

انسانی که می خواهد مثلا برای جمعیتی صحبت کند، اول تصوّر می کند این صحبت کردن را به عنوان اوّلین مبداء اراده، که عبارت از همان وجود ذهنی مراد و تصوّر مراد و به عبارت دیگر توجّه نفس به مراد است، که حقیقت وجود ذهنی هم، همان توجه نفس و التفات نفس و احضار آن شیء در وعاء نفس است. بعد از آن که تصور کرد، به دنبال این تصور، تصدیق به فائده مطرح است، بعد هم سایر مبادی اراده میل و اشتیاق و عزم و جزم و امثال ذلک، که این ها هم محل اختلاف است که آیا مبادی اراده چند چیز است؟ این هم حالا از نظر تعداد محل اختلاف است.

بعد از آن که مبادی اراده تحقق پیدا کرد، اراده تحقق پیدا می کند که این حالا در جای خودش در مسألۀ جبر و تفویض مطرح است که اراده یک عملی است که به خلاّقیت نفس حاصل می شود، دیگر