سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 4 صفحه 414

اراده لازم نیست که مسبوق به ارادۀ دیگر باشد. اراده یک چیزی است که وقتی که مقدماتش حاصل شد، خداوند تبارک و تعالی یک شعبۀ محدود و مختصری از خلاّقیت مطلقۀ خودش را به نفس انسانی افاضه فرموده و نفس انسانی در آن دائرۀ محدود کوچک و ضیق مظهر خلاّقیت باری تعالی است، نفس انسان اموری را خلق می کند. خود همین تصور، همین وجود ذهنی، از کجا پیدا می شود؟ مگر شما نمی گویید وجود نیاز به علّت دارد؟ مگر وجود علّت موجده لازم ندارد؟ آیا تنها وجود خارجی است که نیاز به علّت موجده است؟ یا این که وجود ذهنی هم بنابر واقعیت وجود ذهنی، نیاز به علّت موجده دارد. وجود بدون علّت در غیر واجب الوجود امکان ندارد، می خواهد وجود، وجود خارجی باشد، یا وجود ذهنی باشد. در وجود ذهنی، آیا علت موجده برای این موجود فی الذهن بنام تصوّر، غیر از مسألۀ نفس، چیز دیگری هست؟ چه چیز این تصور را ایجاد کرده است؟

مبدأ خلاّقیت نفس در تصور و اراده

برای علّت موجدۀ این تصور جز مسألۀ خلاقیت و خالقیت نفس، هیچ گونه مبدائی و وجود ذهنی شما نمی توانید پیدا کنید. منتها این خلاقیت از کجا آمده است؟ این عنایت من الله، لطفی است که خداوند کرده است و قدرتی است که خداوند به نفس انسانی عنایت کرده است، که می تواند بعضی از امور را نسبت به آنها حالت خلاقیت و آفریدگاری داشته باشد، از جمله مسألۀ خود تصور که اولین مبداء تحقق اراده است و قبل از تمام مبادی، نقش در تحقّق اراده دارد، برای این که اگر انسان چیزی را توجّه به او پیدا نکند، التفات نفسانی به او پیدا نکند، معقول نیست که او را اراده کند، ارادۀ کورکورانه، شیئی به طورکلی مغفول عنه انسان باشد، هیچ در ذهن انسان نیامده باشد و معذلک اراده به او تعلق بگیرد، این امکان ناپذیر است. پس خود نفس در رابطۀ با وجود ذهنی به عنوان یک علّت موجده و به عنوان خالق نقش دارد. همان طوری که در رابطۀ با تصوّر مسأله اینطور است، در رابطۀ با خود اراده هم مسأله این چنین است. اینطور نیست که اراده یک امر غیر اختیاری باشد، اینطور نیست که اراده مسبوق به یک ارادۀ دیگر باشد، بلکه بعد از آن که مبادی اراده تحقق پیدا کرد، خود نفس انسان«یوجد الاراده، یخلق الاراده» و حالت خلاّقیت نسبت به اراده برای نفس انسانی هست. آن وقت این اراده را که نفس انسان ایجاد کرد، به دنبال این اراده، به لحاظ این که در این قسم اول مورد بحث ما که عبارت از آنجایی است که مراد هیچ گونه مقدمه ای لازم ندارد و بالمباشره هم مرید می خواهد جامۀ عمل به این مراد بپوشاند، به مجردی که اراده به خلاقیت نفس حاصل شد، بدون معطّلی مراد تحقق پیدا می کند، شروع می کند به صحبت کردن، شروع می کند به نظر کردن، شروع