سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 4 صفحه 416

متعلقۀ به ذی المقدمه و ارادۀ مقدمه هم دیگر فاصله و واسطه ای تحقق ندارد؟ دیگر مبادی برای ارادۀ مقدمه ضرورت ندارد؟ همین عنوان مقدمیتش را شما ملحوظ قرار دهید، عنوان مقدمیتش را در نظر بگیرید، «لا محاله من دون کانّ اختیار یتولّد من اراده ذی المقدمه، اراده المقدمه». آیا مرحوم آخوند چنین فرمایشی را می خواهند ذکر کنند؟ ظاهر یترشح چنین معنایی را دلالت دارد. چون ترشح به معنای تولّد است، هر کجا کلمۀ ترشح به کار می رود، مثل این که انسان آبی را می پاشد یک قطراتی ترشح می کند به جای دیگر، معنایش این است که این قطرات متولّد از این آبی است که پاشیده شده و این آب سبب برای حصول این قطرات و وصول این قطرات مثلا به لباس یا بدن انسان شده است.

ولو این که ظاهر عبارت ایشان چنین معنایی را دلالت دارد، اما واقعیت مسأله اینطور نیست.

واقعیت اراده و نیاز آن به مبادی و مقدمات

واقعیت مسأله این است که هر کجا اراده هست، نیاز به مبادی دارد، نیاز به مقدمات دارد.

همانطوری که ارادۀ ذی المقدمه مبادی لازم دارد، ارادۀ مقدمه هم مبادی لازم دارد. منتها فرق بین مقدمه و ذی المقدمه در آن مسألۀ تصدیق به فائده است. در مسألۀ تصدیق به فائده در رابطۀ با ذی المقدمه، فائدۀ ذی المقدمه متعلق نظر اصلی خود انسان است و غرض اصلی به او متعلق است، نسبت به«کون علی السطح» یک غرض اصلی از این مرید تعلق به او گرفته است. اما تصدیق به فائده وقتی که دربارۀ مقدمه مطرح می شود، فائدۀ مقدمه این است که به انسان امکان می دهد که به آن غرض اصلی برسد، راه را برای رسیدن به غرض اصلی بازمی کند. پس این هم تصدیق به فائده دارد، منتها فائده اش متعلق غرض اصلی نیست، بلکه فائده اش«التمکن من الوصول الی الغرض الاصلی» و باز شدن راه برای رسیدن به غرض اصلی است. این هم فائدۀ مهمی است که در کار است. پس صرف این که فائدۀ ذی المقدمه چنین فائده ای هست که غرض اصلی به آن تعلق نگرفته، این اقتضا نمی کند که ما در باب مقدمه نیاز به تصدیق به فائده تصور سایر مبادی اراده نداشته باشیم. لذا باید بگوییم همانطوری که در ذی المقدمه اراده ناشی از مبادی اراده می شود، ارادۀ مقدمه هم عین ذی المقدمه ناشی از مبادی است در رابطۀ با مقدمه. فقط فرقشان در مسألۀ اصلیت و تبعیت است، آن فائده اش متعلق غرض اصلی است، اما این فائده اش جنبۀ مقدمیت و فتح باب برای رسیدن به غرض اصلی دارد. پس ما نباید این عنوان یترشح را به معنای یتولّد معنا کنیم، بلکه به عنوان این که ارادۀ مقدمه تابع ارادۀ ذی المقدمه است، به دنبال ارادۀ ذی المقدمه است، به عنوان تبعیت و عقب بودن نسبت به ارادۀ ذی المقدمه مطلب اینطور است. اما آن که محل بحث ما هست چون ملازمۀ بین