سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 4 صفحه 419

ارادۀ متعلقۀ به ذی المقدمه، سببیّت و علّیّت برای تعلق اراده به مقدمه پیدا می کند، که معنای این سببیّت و علّیّت این است که ارادۀ متعلقۀ به مقدمه، دیگر نیاز به مبادی اراده ندارد! گفتیم: این حرف تمام نیست. اما اگر مقصود از ترشح عبارت از تبعیت باشد، که معنای تبعیت این است که آن فائده ای که تصدیق به آن فائده به عنوان یکی از مبادی اراده مطرح است، آن فائده در باب مقدمه مربوط به ذی المقدمه است، یعنی از طریق مقدمه«یمکن التوسل الی ذی المقدمه و یتمکن من ایجاد ذی القدمه» که ذی المقدمه غرض اصلی مولا و هدف اصلی مولاست. این در جایی است که مولا بخواهد خودش فعلی را بالمباشره انجام دهد. حالا این تقریبا در این اشکال این جنبۀ مقدمیت داشت.

اشکال در فعل غیر مباشری مولا

اما اساس اشکال در این فرض اخیر است. آنجایی که مولا می خواهد فعل از ناحیۀ عبد تحقق پیدا کند، شراء لحم بوسیلۀ عبد واقع شود، در اینجا آن چیزی که مربوط به مولاست و به عنوان فعل اختیاری مولا و فعل ارادۀ مولا مطرح است، عبارت از صدور فرمان است، به عبارت دیگر بعث و تحریک اعتباری و به عبارت سوم ایجاب آن مأموربه و الزام آن مأموربه در رابطۀ با عبد است. این ایجاب و الزام این بعث و تحریک اعتباری که مفاد هیأت افعل عبارت از همین بعث و تحریک اعتباری است و این بعث و تحریک اعتباری در حقیقت جانشین بعث و تحریک حقیقی و تکوینی است. باعث این بعث و تحریک اعتباری مولاست، یعنی عملی است که از مولا صادر می شود، فعل اختیاری است که از ناحیۀ مولا تحقق پیدا می کند و چون فعل اختیاری است، مسبوق به اراده است و چون پای اراده مطرح است، همۀ مبادی اراده اینجا هم تحقق دارد. مولا که می خواهد بعث و تحریک کند، مولایی که می خواهد فرمان صادر کند، این صدور فرمان فعل مباشری مولا است، این عمل مباشری مولاست. آن چه مأموربه است و به دست عبد واقع می شود، اشتراء اللحم است. اما ایجاب الاشتراء و الزام العبد به اشتراء اللحم، این ایجاب و الزام عمل مولاست، عمل مباشری مولا هم هست، مولا به دست خودش الزام و ایجاب می کند. لذا آنچه که در سایر افعال اختیاریۀ مولا از مسبوقیت به اراده و تحقق مبادی اراده مدخلّیت دارد، در رابطۀ با بعث و تحریک هم همۀ آنها مدخلّیت دارد. مولا باید بعث و تحریک و الزام و ایجاب را تصور کند و به دنبال آن تصدیق به فائده، تا منتهی شود به مسألۀ اراده، بعد از آن که اراده تحقق پیدا کرد، آنوقت کتبا یا لفظا فرمانی بنام«اشتر اللحم» از ناحیۀ مولا صادر شود. می بینیم که این اشتراء لحم یک مقدمۀ خارجیه از نظر تحقق لازم دارد و آن عبارت از دخول سوق و ورود در بازار و دکان فروشندۀ لحم است.