سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 4 صفحه 420

امام بزرگوار(قدس سره) می فرمایند: مرحوم آخوند که اینجا مسألۀ ملازمه را مطرح می کنند، سؤال می کنیم که ملازمۀ بین چه و چه تحقق دارد؟ طرفین ملازمه را برای ما روشن کنند. مگر چند احتمال اینجا تصوّر دارد؟ ایشان می فرمایند: چهار احتمال در اینجا هست و به هیچ کدام از این چهار احتمال هم نمی تواند کسی ملتزم شود.

بررسی احتمالات در طرفین ملازمه

اولین احتمال که ظاهر عبارت مرحوم آخوند هم همین است، این است که بگوییم طرفین ملازمه عبارت است از وجوب فعلی متعلق به ذی المقدمه و وجوب فعلی متعلق به مقدمه، یعنی همانطوری که مولا یک بعث فعلی اعتباری نسبت به اشتراء لحم دارد، یک بعث فعلی اعتباری هم نسبت به دخول سوق دارد. به عبارت روشن تر اگر مولا از اول هر دو بعث را در یک عبارت می آورد، می گفت«ایها العبد ادخل السوق و اشتر اللحم» شما می گفتید: اینجا دو بعث از ناحیۀ مولا تحقق پیدا کرده: یک بعث فعلی نفسی متعلق به اشتراء اللحم و یک بعث فعلی غیری متعلق به دخول سوق. پس اینجا دو بعث وجود دارد، دو تا وجوب تحقق دارد، هر دوی این وجوبها هم فعلی هستند، منتهی اختلافشان در نفسیت و غیریت است. آن که ذی المقدمه است وجوبش نفسی است و آن که مقدمه است وجوبش غیری و الاّ در اصل وجوب و فعلیت وجوب هر دو اشتراک دارند. سؤال این است که آنجایی که مولا نمی گوید«ادخل السوق»، فقط اکتفا به بعث به اشتراء اللحم، می کند می گوید: «ایها العبد اشتر اللحم» اینجا طرف ملازمه چیست؟ آن که از ناحیۀ مولا صادر شده، یک وجوب فعلی متعلق به اشتراء لحم است. طرف دیگرش چیست؟ یک وجوب فعلی متعلق به دخول سوق. مولا که چنین دستوری صادر نکرده، فرض هم صورت شک نیست که ما احتمال دهیم که مولا یک ادخل السوقی هم صادر کرده و به گوش عبد نرسیده! نه، ما یقین داریم آن که از مولا صادر شده و تنها همان هم صادر شده، اشتراء اللحم است. طرف ملازمه چیست؟ شما می گویید: بین وجوب فعلی ذی المقدمه و وجوب فعلی مقدمه ملازمه هست، وجوب فعلی مقدمه کجا هست؟ ما وجوب فعلی مقدمه را از کجا پیدا کنیم؟ مولا ایجاب کرده که ما یقین داریم که از مولا چیزی غیر از اشتر اللحم صادر نشده و مطلب دیگری هم در کار نیست و این را من البته اضافه می کنم. این غیر از مسألۀ ملازمۀ بین حکم عقل و شرع است، در مسألۀ ملازمۀ بین حکم عقل و شرع، شما می گویید: هر جا که عقل حکمی داشت، ما کشف می کنیم که شارع هم حکم دارد، منتها آن حکم ممکن است به ما نرسیده باشد، اما از طریق حکم عقل استکشاف می کنید حکم شرع را.