سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 4 صفحه 429

مقدمۀ بحث این است که در آن اراده هایی که متعلق به فعل مباشری خود انسان است، آنجایی که انسان خودش یک عملی را می خواهد انجام دهد، که گفتیم این عمل اراده می خواهد و اراده دارای مبادی و دارای مقدمات است، اولین مقدمه مسألۀ تصوّر و ایجاد آن شیء، مراد در عالم نفس و در ذهن است. و دومی که بحث ما در این دومی هست، مسألۀ تصدیق به فائده است. آیا در تصدیق به فائده که به عنوان مبدأ اراده نقش دارد، این تصدیق همیشه باید مطابق با واقع باشد؟ یعنی انسان وقتی یک شیء را می خواهد اراده کند و تصدیق می کند به فائدۀ این شیء، آیا این فائدۀ مورد تصدیق همیشه با واقعیت منطبق است؟ یا این که گاهی از اوقات این تصدیق به فائده در حقیقت تخیّل فایده است؟ در حقیقت یک جهل مرکب نسبت به فائده است؟ انسان پیش خودش فکر می کند، خیال می کند که این شیء مراد«له هذه الفائده الملائمه لغرض المرید» این دارای چنین فایده ای است که مرید هم عنایت به این فایده دارد و ملائمت دارد این فائده با هدف انسان اراده کننده، گاهی از اوقات می بینید واقعیتی در مسألۀ تصدیق به فائده نیست. «تخیّل الفائده و الاعتقاد الفائده»، در حالی که این اعتقاد صددرصد مخالف با واقع است، اما در عین حال چون اعتقاد به فائده پیدا کرده است، سایر مبادی اراده هم به دنبال این تحقق پیدا می کند. اراده به خلاّقیت نفس حاصل می شود، به دنبال اراده، مراد هم تحقق پیدا می کند، حالا منتظر است که از فائده این مراد بهره مند شود، آن وقت است که می فهمد که این فائده ای که در رابطۀ با این مراد تخیل کرده است، صرفا تخیّل بوده است و اگر از اول برای او کشف می شد که این مراد خالی از این فائده است، اصلا اراده ای تعلق به ایجاد این مراد و تحقق مراد پیدا نمی شد.

ارتباط اراده با مراد در تصدیق به فائده

پس ما از اینجا کشف می کنیم که این مسألۀ تصدیق به فائده که به عنوان یکی از مبادی اراده مطرح است، اینطور نیست که باید این تصدیق مطابق با واقعیت باشد. گاهی مطابق و گاهی مخالف با واقعیت است. کما این که در همین مرحله وقتی که نوبت به تصدیق به فائده می رسد، چه بسا با این که این شیء مراد، فائدۀ مهمه ای دارد و این فائدۀ مهمه مورد کمال اهمیت برای مرید است، اما چون نتوانسته است آگاه بر این فائده شود و تصدیق بر این فائده پیدا کند، در ذهنش می آید که«هذا الشیء لا یکون له فائده، هذا الشیء خال عن الفائده»، روی این معنا اراده تحقق پیدا نمی کند و روی عدم تحقق اراده، مراد هم در خارج واقع نمی شود. اما بعدها می فهمد که عجیب اشتباهی کرده است، این شییء را که خیال می کرد خالی از فائده هست، چه فائدۀ مهمه ای بر آن مترتّب بوده است! بطوری که