سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 4 صفحه 432

التفات و توجهی به مقدمه و مقدمیت آن مقدمه ندارد. به طورکلی عنوان مقدمیّت آن شیء در ذهن مولا و در نفس مولا حضور پیدا نمی کند و ملتفت الیه او نیست و گاهی هم ممکن است که مولا بعضی از امور را به عنوان مقدمه مأموربه تخیّل کند و اعتقاد به مقدمیتش داشته باشد در حالی که به حسب واقع، آن شیء عنوان مقدمیت ندارد و هیچ گونه ارتباطی با مأموربه و ذی المقدمه در کار نیست.

پس وقتی که این دو جهت در رابطۀ با مولا امکان تحقق داشت که البته اینجا یک توضیحی در خصوص همین جمله لازم است و آن این است که این دو جهت درست است که در رابطۀ با شارع نمی تواند تحقق پیدا کند برای این که هیچ مقدمه ای از مقدمات، مغفول عنه او نیست، نمی توانیم بگوییم: او توجّه به مقدمیّت یک مقدمه ای نداشته است. کما این که خطا در تشخیص هم در رابطۀ با شارع امکان تحقق ندارد، شارع خیال کند و چیزی را به عنوان مقدمه معتقد شود و بعد معلوم شود که «انّها لم تکن بمقدمه اصلا». این دو جهت و دو خصوصیّت که یکی عدم توجه به مقدّمیت بعضی از مقدمات و دوم خطا در تشخیص مقدمیت بعضی از مقدمات است، امکان ندارد که در شارع تحقق پیدا کند اما در مسألۀ مقدمۀ واجب که بحث وسیع و گسترده ای است. این طور نیست که ما چه به آن نحوی که مرحوم آخوند(ره) محل نزاع قرار دادند و چه به آن نحوی که ظاهر کثیری از کلمات دلالت می کند، مسأله یک مسألۀ عامی است؛ یعنی اگر ما محل نزاع را ملازمۀ بین الوجوبین قرار دادیم و مخصوصا مسأله را هم مسألۀ عقلیه گرفتیم، درست است که نتیجۀ این مسأله را به عنوان استفادۀ حکم الله می خواهیم از آن بهره برداری کنیم. اما مسأله محدود به خصوص احکام شرعیه نیست. آن که ملازمه بین الوجوبین را قائل است، آیا در اوامر موالی عرفیه، اوامر مولا که بر عبد لزوم اطاعت عقلی دارد، آیا آنجا ملازمه را قائل نیست؟ می گوید: ملازمه در محدودۀ شرع وجود دارد؟ کسی که نمی تواند این حرف را بزند! و حتی بنابر آنچه که ظاهر بعضی از کلمات است که مسأله را مسألۀ فقهی هم قرار دادند لکن ریشۀ این مسألۀ فقهی هم عبارت از آن حکم عقل است؛ یعنی وقتی که ما بحث می کنیم که«مقدمه الواجب واجبه شرعا أم لا»؟ این طور نیست که یک روایتی آمده باشد که این معنا را مطرح کرده باشد و یک آیه ای آمده باشد و دلالت بر این معنا کرده باشد و یک اجماعی این مسأله را مطرح کرده باشد، نه! این یک مسألۀ عقلیه است ولو عنوانش هم به صورت مسألۀ فقهیه مطرح شود، لکن مبنایش یک مبنای عقلی است و اختصاصی به احکام شرعیه ندارد، بلکه در غیر احکام شرعیه هم هر جوری ما محل نزاع را تحریر کنیم، جریان و سریان دارد. پس این که ما می گوییم: گاهی از اوقات مولا توجه به مقدمیّت یک مقدمه ندارد و یا خطا در تشخیص دارد، به ما