سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 4 صفحه 433

اعتراض نشود که در محدودۀ شرع، این مسائل وجود ندارد؟

شارع نمی تواند غافل از مقدمیت بعضی از مقدمات باشد، شارع نمی داند که در تشخیص بعضی از مقدمات خطائی برای او تصوّر شود. درست است که در شرع این طور است، اما بحث اختصاص به شرع ندارد ولو این که نتیجه ای که ما از این بحث انتظار داریم، روی احکام شرعیه می خواهیم پیاده کنیم اما بحث یک بحثی نیست که در محدودۀ احکام شرعیه مورد بحث واقع شده باشد. لذا این احتمال و این معنایی که ما بالوجدان می بینیم که مولا«قد یغفل عن مقدمه أو یخطأ فی تشخیص بعض المقدمات»، این معنا برای ما در محل بحث اثر می گذارد.

حالا که اینطور شد، آن وقت امام بزرگوار(ره) اینجا نتیجه گیری می کنند.

نتیجۀ فرمایشات امام بزرگوار(ره) در مورد طرفین ملازمه

نتیجۀ این حرف ها و آن اشکالاتی که بر آن احتمالات چهارگانه ذکر شد، این می شود که ما محل نزاع در باب مقدمۀ واجب را به تعبیر ایشان این طوری قرار دهیم و بگوییم: یک طرف ملازمه عبارت از ارادۀ فعلیۀ متعلقۀ به«بعث الی ذی المقدمه» است که این هم مانعی ندارد. طرف دیگرش عبارت است: از ارادۀ فعلیۀ متعلقۀ«بالبعث»، اینجا دیگر نمی گوییم: «الی المقدمه، الی ما یراه المولی مقدمه» که این«ما یراه المولی مقدمه» معنایش این است که اوّلا: توجه به مقدمیت داشته است.

ثانیا: معتقد شده است که«انّه مقدمه» ولو این که به حسب واقع مقدمه نباشد. به عبارت روشن تر اینجا مسأله دو بعد دارد: یک بعدش این است که در ناحیۀ مولا و در نفس مولا و در قلب مولا چه وجود دارد؟ و یک بعد مسأله این است که وظیفۀ عبد چیست؟ آن که مربوط به مولاست که عمدۀ محل بحث ماست، می فرمایند: طرفین ملازمه، یکی ارادۀ حتمیۀ فعلیۀ متعلقۀ«بالبعث الی ذی المقدمه» است، طرف دیگرش هم یک ارادۀ با همین خصوصیات، متعلق به بعث است. اما بعث به چه چیز؟ «بالبعث الی ما رآه المولی فی نفسه مقدمه» که این«رآه فی نفسه مقدمه» معنایش این است که التفات به مقدمیتش پیدا کرده است، در مقابل آن چیزی که مولا از آن غافل است، در مقابل آن مقدمه ای که اصلا در ذهن مولا نیامده است. چیزی که در ذهن مولا نیامده است، چطور می تواند مولا ارادۀ فعلیه به بعث به او پیدا کند؟ او اصلا مغفول عنه است و ملتفت الیه مولا نیست، تا ارادۀ فعلیه تعلق به بعث به او بگیرد.

لذا وقتی که ما تعبیر می کنیم«ما رآه المولی مقدمه» این خصوصیت اول که مغفول عنه نباشد، این معنا در جای خودش هست. چیزی را که مولا«یری کونه مقدمه» این مغفول عنه نیست.