سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 4 صفحه 434

خطاء در تشخیص مولی در متعلق ارادۀ فعلیه

اما آن جهت دوم که مسألۀ خطا در تشخیص باشد، بگوییم: ممکن است که مولا در تشخیص خطا کرده باشد. فرض کنید نصب سلّم مقدمه نیست«للکون علی السطح». اما در نفس مولا، این است که«نصب السلم مقدمه للکون علی السطح». اگر در نفس مولا این باشد، این متعلق ارادۀ فعلیۀ بالبعث الیه هست ولو این که به حسب واقع مقدمیت ندارد. به حسب واقع مقدمه بودن و نبودن، از نظر نفس مولا فرقی را ایجاد نمی کند. عرض کردیم مثل همان اراده های فاعلی می ماند. اگر شما چیزی را به عنوان این که فائده دارد اراده کردید، ما نمی توانیم بگوییم: اینجا اراده وجود ندارد، برای اینکه این به حسب واقع خالی از فائده بوده است. که این خالی بودن از فائده، ضربه ای به تحقق فعلیت ارادۀ شما نمی زند، نمی توانیم بگوییم: حالا که شما فعل را آوردید و فهمیدید که این هیچ فائده ای ندارد، این کشف از این می کند که اصلا اراده ای از شما تعلق به این فعل نگرفته است، آیا کسی می تواند این حرف را بزند؟ همان طوری که در ارادۀ فاعلی مسأله این طور است، در ارادۀ متعلقۀ«بالبعث الی المقدمه» هم همین طور است. اگر چیزی به حسب واقع فاقد عنوان مقدمیت شد و مقدمیّت نداشت اما در نفس مولا با آن حساب مقدمیت شد. یعنی مولا معتقد شد که«بانّه مقدمه».

همین اعتقاد مولا کافی است که ارادۀ او متعلق به بعث به این چیزی که«یراه مقدمه و لو لم یکن بحسب الواقع مقدمه اصلا» شود؟ پس این طرف ملازمه را این معنا قرار می دهیم، این در رابطۀ با بعدش از ناحیۀ مولا.

خطا در تشخیص عبد

اما در ناحیۀ عبد مسأله چطور است؟ عبد چون یک وظیفه اصلی دارد و آن وظیفۀ اصلیش «تحصیل غرض المولی» هست، باید غرض مولا را تحصیل کند«من أی طریق امکن و من ای سبب» که امکان داشته باشد. عبد باید غرض مولا را تحصیل کند. اگر یک مقدمه ای مغفول عنه مولا شد، در نتیجه اراده ای متعلق به بعث به این مقدمه نشد، آیا می توانیم بگوییم: عبد«یجوز له أن لا یأتی بهذه المقدمه»؟ عبد می بیند که اگر مقدمه ای که مغفول عنه مولا بوده است و هیچ در ذهن مولا نیامده است، اگر بخواهد مقدمه را ترک کند، این نتیجۀ ذی المقدمه در خارج حاصل نمی شود! آن غرض اصلی مولا در خارج تحقق پیدا نمی کند. لذا با این که اراده ای از ناحیه مولا متعلق به بعث به این مقدمه نشده است به لحاظ این که این مقدمه در ذهن مولا نیامده است و مغفول عنه بوده است، این