سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 4 صفحه 435

سبب نمی شود که برای عبد ترک این مقدمه جایز باشد، بعد از آن که می داند غرض اصلی مولا و هدف اصلی مولا تحقق این ذی المقدمه در خارج است، باید ذی المقدمه در خارج جامه عمل بپوشد کما اینکه اگر مولا خطا در تشخیص داشته باشد، مثلا یک چیزی را در ذهنش خیال می کرد که «انّه مقدمه» و روی اعتقاد به مقدمیت، یک اراده ای متعلق به بعث به این شیء شد«بما انّها مقدمه» لکن عبد دید که اشتباه کرده است کأنّ مولا اصلا مقدمیت برای تحقق آن غرض اصلی مولا ندارد، اینجا چون وجوب مقدمه یک وجوب نفسی نیست بلکه وجوبش وجوب تبعی هست، دیگر لازم نیست برای عبد این شیئی را که«تخیّل المولی کونه مقدمه» آن را در خارج ایجاد کند برای اینکه در غرض مولا نقشی ندارد و حصول هدف اصلی ما که عبارت از«ذی المقدمه و حصول ذی المقدمه» است.

پس این دو بعد نباید به هم مخلوط شود. در ناحیۀ مولا، طرفین ملازمه به همان کیفیت است، اما در ناحیۀ عبد، وظیفه تغییر می کند. مقدمه مغفول عنه«واجب الاتیان» است، مقدمه ای که به حسب واقع مقدمیت ندارد و مولا در تشخیص مقدمیتش به خطا رفته است. «لا یجب علی العبد الاتیان به».

بعد از این که وجوب مقدمه وجوب غیری تبعی است.

خصوصیات محل نزاع از نظر امام(ره) و اشکال استاد

پس در نتیجه آن چه که امام بزرگوار با اشکالاتی که در اول بر احتمالات چهارگانه ذکر فرمودند، آنچه را که خودشان نتیجه گرفتند و به عنوان محل نزاع مطرح کردند، در حقیقت دو خصوصیت در آن وجود دارد: یکی این که طرفین ملازمه وجوبین نیست بلکه طرفین ملازمه، دو ارادۀ فعلیۀ متعلقۀ به بعث است. این یک خصوصیت که طرفین دو ارادۀ فعلیۀ متعلق به بعث است. خصوصیت دوم: در ناحیۀ مقدمه بگوییم: ارادۀ فعلیۀ متعلقۀ«بالبعث الی المقدمه»، به جای کلمۀ«الی المقدمه»، «الی ما یراه المولی مقدمه» بگذاریم. این«ما یراه» هم دلالت بر این می کند که مغفول عنه نباشد و هم دلالت بر این می کند که ملاک، عبارت از اعتقاد مولا در رابطۀ با بعث هست. حالا می خواهد به حسب واقع مقدمیت داشته باشد یا به حسب واقع مقدمیت نداشته باشد، اگر این طوری محل نزاع تقریر شود، به نظر ایشان دیگر هیچ یک از اشکالات گذشته به این بحث وارد نیست و محل نزاع را به همین کیفیت باید تقریر کرد.

در دورۀ گذشته که این مسأله را بحث می کردیم، به نظر رسید که این بیان ایشان، بیان تمامی است و همین راه ایشان را هم انتخاب کردیم و محل نزاع را به همین کیفیتی که ایشان بیان فرمودند، ما هم