سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 4 صفحه 443

بزرگوار فرمودند، نه این که حکم را ببریم و مربوط به اراده کنیم، ما فعلا کاری به اراده نداریم، بلکه کار به حکم داریم و طرفین ملازمه عبارت از وجوبین است. آن که به نظر می رسد یک چنین مطلبی هست.

عقلی یا لفظی بودن ملازمه

قبل از شروع در تقسیم مقدمه دو بحث را باید ذکر کنیم: یکی مسألۀ عقلی بودن و لفظی بودن محل نزاع است. ثمره ای در همین بحث بین عرض ما و فرمایش امام بزرگوار هست که آیا این ملازمه همان طوری که مرحوم آخوند(ره) ذکر کرده اند، یک مسألۀ عقلیۀ محضه است و هیچ گونه ارتباطی به مقام لفظ و باب دلالات و مباحث الفاظ ندارد؟ یک مسألۀ عقلیۀ محضه است، عرض کردم مثل همان مسألۀ ملازمۀ بین حکم عقل و حکم شرع که هیچ گونه ارتباطی به مقام لفظ ندارد، آیا اینجا هم همین طور است؟ از مرحوم آخوند این استفاده می شود. لکن ربما یقال: این تقسیمی را که منطقیین برای دلالت الفاظ کرده اند و آن این است که گفته اند: دلالت گاهی بنحو مطابقه است و گاهی بنحو تضمن است، و گاهی بنحو التزام است. در مطابقه و تضمنش هیچ جای بحث نیست که دلالت مطابقه، یک دلالت لفظیه است بلااشکال. دلالت تضمن هم، یا قابل مناقشه نیست، یا اگر کسی مناقشه هم کند، مناقشه اش قابل جواب است، که دلالت تضمن هم به عنوان دلالت لفظی مطرح است. اما در دلالت التزام یک مقدار مسأله مورد مناقشه است، که آیا دلالت التزام را باید به حساب دلالت لفظی گذاشت یا دلالت التزام ربطی به دلالت لفظ ندارد؟

دلالت التزام کدام است؟ عبارت از این است که لفظ شما به معنای موضوع له آن و بمقتضای دلالت لفظیش یک ملزومی را دلالت می کند، آن وقت شما از راه این ملزوم، انتقال به لازم پیدا می کنید، انتقال به تحقق لازم و ثبوت لازم پیدا می کنید. اینجا بحث شده که آیا این سراغ لازم رفتن و منتقل به لازم شدن را باید پای دلالت لفظ بگذاریم؟ یا این که نه این کاری به دلالت لفظ ندارد؟ لفظ فقط ملزوم را دلالت دارد، فقط موضوع له آن را دلالت دارد، عرض کردم بالاتر لفظ حتی دلالت بر جزء موضوع له دارد. اما لازم موضوع له را به چه مناسبت ما به حساب دلالت لفظ بگذاریم؟ لفظ دلالت بر ملزوم کرد، دیگر بساط دلالت لفظی با انتقال از لفظ به ملزوم تمام شد. حالا که ما از ملزوم سراغ لازم می رویم و انتقال به لازم پیدا می کنیم، آیا این هم از شئون لفظ است؟ این هم ارتباط به مقام لفظ و دلالت لفظ دارد؟ اگر کسی گفت بله اسم این را هم ما دلالت لفظی می گذاریم، دلالت التزامیه هم یکی از انواع دلالات لفظیه هست، نمی شود دلالت التزامی را از مطابقه و تضمن جدا کنیم،