سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 4 صفحه 444

بگوییم مطابقه و تضمن به عنوان دلالت لفظی مطرح است، اما دلالت التزام به عنوان دلالت لفظی مطرح نیست. اگر کسی این حرف را زد که اینها در یک ردیف هستند، آن وقت ممکن است البته در بحث مقدمۀ واجب، با این که نزاع در ملازمه است، در عین حال مسأله را، مسألۀ لفظیه بحساب بیاورد. برای خاطر این که دلالت التزام را یکی از دلالات لفظیه بشناسد و بگوید: شما هم که در باب ملازمه بحث می کنید، این هم ارتباطی به مباحث لفظیه و مباحث الفاظ دارد. و شاید این معنا را هم مؤید خودش قرار دهد. در تمام کتابهای اصولی، بحث از مقدمۀ واجب را در مباحث الفاظ مطرح کرده اند، کسی بحث مقدمۀ واجب را در جلد دوم مباحث عقلیه مطرح نکرده است. این را هم برای خودش یک مؤیّدی ذکر کند.

اما آن کسی که دلالت التزام را دلالت لفظیه به حساب نمی آورد، می گوید: لفظ فقط دلالت بر ملزوم می کند، دیگر پایش را از دایرۀ ملزوم بالاتر نمی گذارد، آنجا عقل است که از ملازمۀ بین لازم و ملزوم، انتقال به لازم برایش پیدا می شود، لذا دلالت التزامیه بنابر این قول که شاید مقتضای تحقیق هم همین قول باشد، دلالت التزامیه را نباید به حساب دلالات لفظیه گذاشت، بلکه او یک مسألۀ عقلی است و ارتباط با عقل دارد، نه به مقام دلالت و لفظ. اگر کسی این مبنا را اختیار کرد، طبعا در بحث مقدمۀ واجب که محل نزاع ملازمه است، باید حکم کند به این که«هذه مسأله عقلیه و لا یمکن عدّها من مباحث الفاظ و فی ردیف مباحث الفاظ».

فرق میان کلام حضرت امام و استاد

تا اینجا مطلب درست است، لکن آنجایی که عرض کردیم بین حرف ما و فرمایش امام در تحریر محل نزاع یک فرقی به وجود می آید و در نتیجه ثمره ای که بین این دو حاصل می شود، این است؛ امام بزرگوار می فرمایند: اگر ما همان مبنای اول را هم اختیار کنیم که دلالت التزامیه را جزء مباحث الفاظ بدانیم و جزء دلالات لفظیه بدانیم، لکن مانحن فیه یک خصوصیّتی دارد، مانحن فیه لیس بلفظی، چرا؟ برای این که آنهایی که دلالت التزامی را لفظی می دانند، یک مقدمۀ مسأله را مسلم می دانند و آن «دلاله اللفظ علی الملزوم مستقیما و بلاواسطه» است همین که لفظ دلالت بر ملزوم کرد، ما دلالت بر لازمش را هم بحساب لفظ می گذاریم، آن را هم پای لفظ حساب می کنیم، آن را هم دلالت لفظیه می شناسیم. پس باید پای لفظ مطرح باشد و دلالت لفظ بر ملزوم یک امر مفروغ عنهی باشد، تا ما دلالت التزامیه را به حساب دلالت لفظ بیاوریم. اما در مانحن فیه امام می فرماید: ما طرفین ملازمه را چه قرار دادیم؟ طرفین ملازمه را ارادتین قرار دادیم، ارادتین کدامش مفاد لفظ است که ما دیگری را