سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 4 صفحه 450

اگر ما روی این تقسیم صحه گذاشتیم و این تقسیم را پذیرفتیم، آن وقت باید بحث کنیم که آیا هر دو قسم مقدمه داخل در محل نزاع، در باب مقدمه واجب است؟ یا این که یک قسمش ولو این که عنوان مقدمیت دارد، لکن در عین حال یک خصوصیتی در آن وجود دارد، که برحسب اقتضای آن خصوصیت، از محل نزاعی در باب مقدمۀ واجب خارج است؟ پس اینجا دو مرحله باید مورد نظر واقع شود. اما اصل تقسیم توضیح و تقریبی که در رابطۀ با اصل تقسیم ذکر شده، عبارت از این است که گفته اند که ما خارجا ملاحظه می کنیم، که ما دو جور مقدمه داریم: یکی مقدمۀ داخلیه، که مقدمه داخلیه و مقدمات داخلیه عبارت از آن مقدماتی است که در ترکیب مأموربه و در ماهیت مأموربه و در تشکیل حقیقت مأموربه نقش دارد. و لامحاله باید مقدمات داخلیه همیشه تعدد داشته باشد، یعنی ما نمی توانیم جایی را پیدا کنیم که یک دانه مقدمۀ داخلیه وجود داشته باشد، مقدمۀ داخلی، یعنی جزء المأموربه جزء، المأموربه، یعنی آن که در قوام مأموربه نقش دارد، در اصل تحقق ماهیت مأموربه آن نقش دارد، بطوری که اگر آن نباشد، تقریبا مثل جنس و فصل می ماند در باب ماهیت، منتها نه به آن سبک، همان طوری که ماهیت بدون جنس و فصل نمی شود، اینجا هم چون مرکبات شرعیۀ ما نوعا بلکه کلا مرکبات اعتباریه هستند و معنای مرکب اعتباری عبارت از این معناست، که شارع یک عده از اجزاء را با این که به حسب ماهیت و مقوله، چه بسا بینشان اختلاف وجود داشته باشد و اینها از مقولات متباین باشد و لازمۀ اختلاف در مقوله، این است که اینها بحسب وحدت منطقی قابل اتحاد منطقی نباشند اصلا، چون مقولات متباینه و مختلفه هستند. لکن شارع مقدس با آن احاطۀ علمی که به تمام واقعیات دارد، ملاحظه کرده که اجتماع و ترکیب اینها و تحقّق اینها در خارج، یک نقشی دارد، این عنوان معراجیت دارد، عنوان قربان کل تقی دارد، بر عنوان خیر موضوع، ترتب پیدا می کند. لذا با یک دید وحدت بین اینها یک ترکیب اعتباری و یک وحدت اعتباریه شارع مقدس ملاحظه کرده اما در عین این که اینها وحدتشان اعتباری است، در آنچه که شارع می بیند، هر کدام از اینها جزئیت دارد. هر کدام از اینها دخالت دارد. بطوری که اگر یکی از اینها تحقق نداشته باشد، ماهیت تحقق پیدا نمی کند، ماهیت که می گویم، یعنی ماهیت اعتباریه، نه آن ماهیتی که در منطق به نام جنس و فصل مطرح است، تشبیه کردیم مانحن فیه را به مسألۀ جنس و فصل، یعنی همانطوری که جنس و فصل در رابطۀ با ماهیات منطقیه نقش این معنا را دارند که بدون هر کدام از آنها امکان ندارد که آن ماهیت در همان عالم ماهیتش تحقق پیدا کند، در این مرکبات اعتباریه ای هم که شارع ملاحظه کرده، هر کدام از این اجزاء با توجه به وصف جزئیت، یک چنین نقشی و یک چنین اثری برای آنها وجود دارد. لذا مقدمات داخلیه، عبارت اخرای از اجزاء مأموربه هستند. و گفته شد