سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 4 صفحه 462

نیست. پس در حقیقت مرحوم آخوند در مرحلۀ اول بحث، راجع به تمامی مرکبات، قائل به مقدمیت مطلقه شدند. در مرحلۀ دوم هم قائل به نفی مطلق هستند؛ یعنی هیچ یک از مقدمات داخلیه در هیچ یک از مرکبات، داخل در نزاع در باب مقدمۀ واجب نیست. اثبات مطلق در مرحلۀ اولی و نفی مطلق در مرحلۀ ثانیه. این خلاصۀ نظریۀ مرحوم آخوند در کفایه است.

نظر امام(ره) در مورد تقسیمات مرکبات

اما امام بزرگوار(قدس سره) هم راجع به مرحلۀ اول بحث دارند و هم راجع به مرحلۀ ثانیه بحث دارند. راجع به مرحلۀ اول تقسیم را ایشان می فرمایند و توضیح می دهند. اول می فرمایند: «المرکبات علی قسمین: مرکبات حقیقیه و غیرحقیقیه». مرکبات حقیقیه: عبارت از آن مرکباتی است که حقیقتا و واقعا بین اجزائش ترکیب و اختلاط و امتزاج تحقق دارد. یک مطلب اعتباری یا صناعی نیست، یک واقعیت است. منتها مرکبات حقیقیه دو نوع و دو قسم است: یک قسم عبارت است از آن مرکباتی که اجزائش، اجزاء تحلیلیۀ عقلیه است، یعنی آنچه شما فکر می کنید، می بینید دو جزء تقریبا تحقق ندارد اما وقتی که عقل تحلیل می کند با یک بررسی دقیق می بیند دو جزء تحقق دارد، مثل مسألۀ ترکّب ماهیّت از جنس و فصل. اینکه جنس جزئیت برای ماهیت دارد و فصل جزئیت برای ماهیت دارد، به آن معنا نیست که یک چیزی به نام جنس، خودش استقلال دارد و یک چیزی هم به نام فصل، خودش استقلال دارد. بعد این دو یک ترکّبی پیدا کرد و از ترکّب اینها ماهیّت تحقق پیدا کرد! نه مسأله به این صورت نیست. مسأله به این صورت است که عقل بعد از آن که دو نوع از یک جنس را کنار هم می گذارد مثلا بقر و غنم را کنار هم می گذارد، بقر یک نوع از انواع حیوان است، غنم نوع دیگر از انواع حیوان است و این دو تا را با هم مقایسه می کند و با هم می سنجد، با دقت می بیند که در این دو تا یک جهت مشترکه ای وجود دارد، با اینکه اینها متباین هستند، با اینکه امکان ندارد که این دو تا عنوان در یک موجود تصادق داشته باشد، معذلک یک جهت مشترکه که آن جهت حیوانیّت مطلقه است در هر دو به صورت اشتراک وجود دارد و در عین حال، در هرکدام هم یک جهت ممیّزه تحقق دارد، یک جهت ممیّزه ای در بقر هست که«لا توجد فی الغنم» و یک جهت ممیّزه ای در غنم وجود دارد که «لا توجد فی البقر»، وقتی که عقل چنین تحلیلی را پیاده می کند، می بیند که لامحاله یک ترکّبی در کار است، نمی شود که جهت مشترکه با جهت ممیّزه یک چیز باشد، لابد جهت مشترکه امر و جهت ممیّزه امر آخر، از آن جهت از مشترکه تعبیر به جنس می کند و از این جهت از ممیّزه تعبیر به فصل می کند.