سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 4 صفحه 463

ماهیت و جزئیت شیء

پس در حقیقت، ماهیت در رابطۀ با جنس و فصل یک مرکب از جنس و فصل است. اما جزئیّت جنس و جزئیّت فصل فقط در مقام تحلیل عقلی مطرح است و در همان مقام ماهیّت مطرح است. که در حقیقت شاید بالاترین مسألۀ ترکّب حقیقی و ترکّب واقعی یک چنین مطلبی باشد. لکن در همین جا هم با این که ترکّب گاهی حقیقی هست لکن در عین حال، اجزاء، اجزاء تحلیلیه نیستند بلکه اجزاء، اجزاء خارجیه هستند. ترکّب حقیقی است، اما جزئیت، جزئیّت خارجی است. مثل اینکه همین ترکّب را ما نه در رابطۀ ماهیت انسان بلکه در رابطۀ با وجود انسان ملاحظه کنیم. وجود انسان «کما حقق فی محلّه»، «مرکب من المادّه و الصوره». به تعبیر مرحوم آخوند(قدس سره) «مرکب من هیولا و الصوره». وجود انسان دو جزء دارد: یک جزء عبارت از ماده است و جزء دیگر عبارت از صورت است اما جزئیت این دو جزء چون مربوط به خارج است و مربوط به وجود است، اسمش را اجزاء تحلیلیه نمی گذاریم، بلکه اسم اینها اجزاء خارجیه است.

حالا فرق بین ماده و صورت و بین جنس و فصل، همانی است که مرحوم آخوند هم به آن اشاره کردند و یک دفع توهمی هم در این رابطه شده است.

فرق اجزاء تحلیلیه و اجزاء خارجیه

اجزاء تحلیلیه عنوانشان، عنوان(لا بشرط) است، ولی اجزاء خارجیه عنوانش عنوان«بشرط لا» است. که مقصود از این(لا بشرط) و(بشرط لا) که در فرق بین اجزاء تحلیلیه و اجزاء خارجیه گفته شده است، عبارت از(لا بشرط) و(بشرط لا) از حمل است، یعنی در مقام حمل و تشکیل قضیّۀ حملیه، اجزاء تحلیلیه نسبت به حمل(لا بشرط) هستند.

مثلا اگر شما بخواهید بگویید: «الانسان حیوان» این قضیۀ حملیه درست است. اگر بخواهید بگویید«الانسان ناطق» این قضیۀ حملیه هم درست است. اجزاء تحلیلیه در رابطۀ با حمل، عنوان«لا بشرطی» دارند. همان طوری که می توانید بگویید: «الانسان حیوان الناطق» و همین طور هم می توانید بگویید: «الانسان حیوان» و می توانید بگویید: «الانسان ناطق» اما در اجزاء خارجیه، مسأله به این صورت نیست. شما نمی توانید بگویید: «الانسان مادّه» و نمی توانید بگویید: «الانسان صوره، الانسان مادّه و صوره» عنوان«مادّه» فقط که قابل حمل بر انسان نیست، صورت فقط، این قابلیت حمل بر انسان ندارد. لذا یک چنین فرقی در رابطۀ با حمل از نظر لا به شرطی و به شرط لائی بین اجزاء تحلیلیه و اجزاء خارجی وجود دارد.