سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 4 صفحه 464

فرق به شرط لا و شرط اجتماع از نظر مرحوم آخوند(ره)

لذا مرحوم آخوند یک دفع توهّمی می کند و می فرمایند: این به شرط لا که ما در اجزاء خارجی می گوییم، غیر از آن مسألۀ به شرط اجتماعی است که در رابطۀ با مرکب مطرح است. این(بشرط لا) با آن به شرط اجتماع، بینشان منافاتی نیست برای اینکه این(لا بشرط) و(بشرط لا) در رابطۀ با حمل است اما در مسألۀ جزء و کل، مرکب و اجزاء، مسألۀ انضمام و عدم انضمام و اجتماع و عدم اجتماع مطرح است. پس اگر ما اجزاء خارجیه را به عنوان(بشرط لا) مطرح کردیم، شما نگویید: اینها چطوری ترکیب بینشان حاصل می شود؟ برای اینکه در ترکیب شرط الانضمام و قید الانضمام مدخلیت دارد. طرف محاسبۀ آنها دوتاست: یکی مسألۀ حمل است و یکی مسألۀ اجتماع است.

امام بزرگوار در رابطۀ با هر دو نوع مرکبات حقیقیه، چه در رابطۀ با اجزاء تحلیلیه و چه در رابطۀ با اجزاء خارجیه، می فرمایند: ما اصلا همان مرحلۀ اول از دو مرحلۀ بحث را انکار می کنیم. اصلا مقدمیت را در اینجا به طورکلی منکریم. نمی توانیم بگوییم: «الجنس مقدمه للماهیّه»، نمی توانیم بگوییم: «الفصل مقدمه للماهیه»، نمی توانیم بگوییم: «المادّه مقدمه لوجود الانسان، الصوره مقدمه لوجود الانسان» برای اینکه در مقدمیت مغایرت اعتبار دارد و معتبر است، ولو مغایرت اعتباریه، لکن همین مغایرت اعتباریه در رابطۀ با جنس و فصل و ماهیت وجود ندارد. وقتی از شما سؤال می کنند«ما الماهیه»؟ می گویید: «الجنس و الفصل». «ما الانسان»؟ می گویید: «الحیوان الناطق». آیا حیوان در رابطۀ با ماهیت انسان مقدمۀ ماهیت انسان است؟ آیا ناطق مقدمۀ ماهیّت انسان است؟ پس ذی المقدمه اش چیست؟

اینجا تعبیر به مقدمه، تعبیری است که خود عقل هم اباء دارد، خود عقل هم در اینجا عنوان مقدمیت را مطرح نمی کند. و همین طور در رابطۀ با مادّه و صورت که اجزاء خارجیّۀ وجود انسان است. آیا ماده مقدمۀ وجود انسان است؟ صورت مقدمۀ وجود انسان است؟ یا وجود انسان همان ماده و صورت است؟ اگر ما بخواهیم تعبیر به مقدمیت در رابطۀ با ماده و صورت کنیم، این تعبیری است که عقل نمی پذیرد و موافقت نمی کند. برای اینکه«وجود الانسان عین الماده و الصوره، لا انّ الماده مقدّمه لوجود الانسان و الصوره مقدمه لوجود الانسان».

لذا ایشان می فرماید: ما معتقدیم که در این مرحلۀ اول بحث، که مرحلۀ اصل المقدمیه است، در مرکبات حقیقیه، چه اجزاء تحلیلیه باشد، چه اجزاء خارجیه باشد ما اصل مقدمیت را انکار می کنیم و نمی توانیم اصل مقدمیت را بپذیریم.