سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 4 صفحه 465

مرکبات صناعی و اعتباری در بیان آخوند(ره)

ایشان مرکبات غیرحقیقیه را تقسیم به دو نوع می کنند: مرکبات غیرحقیقیه یک نوعش را تعبیر به مرکبات صناعیه می کنند و یک نوعش را تعبیر به مرکبات اعتباریه می کنند. این دو نوع در اصل این که ترکیبشان ترکیب غیرحقیقیه است با هم اشتراک دارند. و به عبارت دیگر در این معنا مشترک هستند. در مرکبات غیرحقیقیه یک سلسله امور متعددۀ متکثرۀ مختلفه الحقیقه و مختلفه الماهیه است، یک نوع ترکّب و تشکّلی بین اینها تحقق پیدا می کند. هر دو قسم در این جهت مشترک هستند که اجزائشان نه مثل مسألۀ جنس و فصل است و نه مثل مسألۀ ماده و صورت است. بلکه یک سلسله امور متفرقه الحقایق و مختلفه الماهیه هستند. به یک نحو بینشان ترکّب به وجود آمده، منتها نحوۀ ترکبشان فرق می کند. از یک نوع ما تعبیر به ترکب صناعی می کنیم مثل چه؟ مثل عنوان خانه، عنوان مسجد، مخصوصا این اختراعات و مخترعات، عنوان اتومبیل. اتومبیل، ترکیب پیدا کرده است از یک سلسله امور مختلفه الحقیقه که مواد مختلف در آن نقش دارد، مادّۀ آهن و چوب نقش دارد، مواد مختلف دیگر در آن نقش دارد. منتها آن کسی که آن مرکب را اختراع کرد. این دو مطلب در رابطۀ با اختراع او مطرح است. یک مطلب اینکه دید مجموعۀ این اجزاء و ابزار و آلات و این کیفیّت که هر جزئی در جای خودش قرار بگیرد و هر مادّه ای در مکان معین خودش واقع شود، دید مجموعۀ این اجزاء با این هیئت و خصوصیتی که از نظر جا و محل و نحوۀ تعیینش در محل خودش دارد، غرض مهمی را ایفا می کند، آن غرض مهم این است که انسان را زود به مقصد می رساند و سرعت در حرکت برای انسان به وجود می آورد، یک مرکبی است که سریعا انسان را به مقصد می رساند، در مقابل آن مرکبهای حیوانی متداول در ازمنۀ سالفه. و از طرفی ملاحظه کرد که این مجموعۀ مرکب به لحاظ اینکه این اثر در آن مترتب است و مبتلابه جامعه است و مردم در آینده هزار جور سروکار با این مخترع دارند، لذا یک نامی برایش انتخاب کرد، که با شنیدن این نام، انسان انتقال به این مجموعۀ از اجزاء مختلفه الحقیقه ببرد و انتقال به مخترع او پیدا کند. می خواهد برود بلیط بگیرد ماشینش نیاز به تعمیر دارد، اگر بخواهد دانه دانه اسم این اجزاء را ببرد، این مثنوی هفتاد من کاغذ می شود، برای جلوگیری از این معنا، آمد یک نامی برایش قرار داد به لحاظ این که از طریق نام واحد بتواند نیازهایی که در رابطۀ با این چیز مطرح است، این نیازها به سرعت برآورده شود. این را ایشان می فرمایند:

مرکب صناعی. همین عنوان مسجد هم داخل در همین مسأله هست، عنوان خانه هم داخل در همین مسأله هست. هرچه از قبیل این مسائل باشد داخل در این مرکب صناعی است.