سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 4 صفحه 470

اجزاء علاوۀ بر این که تعدد و تکثّر دارند، حقیقتشان هم با هم مختلف است، مواد مختلفی از قبیل آهن، سیمان، آجر و امثال ذلک، در تهیّۀ مسجد نقش دارند، که دارای حقایق مختلف اند، این از نظر کیفیت.

از نظر کمیت هم به حسب واقع یک کمیت خاصّی به اقتضاء آن مسجدی که در نظر گرفته اند لازم دارد. چه مقدار آهن و چه تعداد آجر و چند کیسه سیمان لازم دارد؟ و چه مقدار مواد مختلف دیگر نیاز دارد؟ حالا سؤال این است، این کسی که ارادۀ حتمی او متعلق می شود به بناء مسجد با دیدن یا شنیدن روایت«من بنی مسجدا کمفحص قطاه بنی الله له بیت فی الجنّه» آیا در ارادۀ متعلقۀ به مسجد، لازم است که این مرید و اراده کننده جمیع این مواد لازمه با کم وکیفش در ذهن او آمده باشد؟ یا این که نه لازم نیست بداند که چه موادی در احداث مسجد و ترکیب آن نقش دارد؟ و از نظر کمیّت چه مقدار از این مواد و مصالح در ترکیب مسجد نقش دارد؟ سؤال این است که آیا مسجد، با این که یک عنوان بیشتر نیست، امر مسبّبی نیست که بگوییم: دارای مسبّب و سبب است. مسجد عنوانی است برای این مجموعه که یسمّی و یعنون بعنوان المسجدیّه؛ مسجد مسبّب از این مجموعه نیست، مسجد نفس این مجموعه است، عنوان واحدی است که بر این مجموعه اطلاق می شود. حالا این هم که اراده اش تعلق گرفته به ایجاد و بنا مسجد، آیا این اراده که با غفلت از کمّ وکیف مواد مسجد، به اصل بناء المسجد متعلق شده، آیا اوّلا این اراده امکان دارد یا نه؟ و آیا این اراده ناقص است یا خیر؟

به عبارت دیگر فرق است بین کسی که با بنّایی سروکار ندارد و اراده اش متعلق به بناء مسجد می شود و کسی که مهندس کامل است و تمام جزئیات ساختن مسجد در ذهنش حضور دارد و حتّی ملتفت الیه ذهنش هست، یعنی اگر یک مهندس آشنای به ساختمان مسجد، اراده اش تعلق بگیرد به این که مسجدی بسازد، با آن کسی که هیچ از مهندسی و بنّایی اطلاع ندارد، لکن تصمیم گرفته به این که مسجدی بناء کند، آیا از نظر تمامیّت و نقص در رابطۀ با اراده، بین این دو تا فرق وجود دارد؟ وجدانا می توانیم بگوییم بین این دو فرق هست؟ یعنی آن مهندس چون تمام اجزاء در ذهنش است، می تواند اراده اش متعلق به بناء مسجد شود، اما این چون به مسائل ساختمانی چندان آشنایی ندارد، نمی تواند از او ارادۀ صحیح و کامل به ساختن مسجد متعلق شود. آیا کسی وجدانا می تواند بین این دو فرق بگذارد؟

وجدانا هیچ فرقی نیست؛ اگر یک مهندس و غیرمهندسی پای آن منبری که این حدیث را در فضیلت بناء مسجد نقل می کند، باشند و هر دو تصمیم به ساختن مسجد بگیرند، در تعلق ارادۀ کامله