سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 4 صفحه 486

لذا حل این مسألۀ این است که اولا معروض وجوب غیری عنوان المقدمه نیست، بلکه«ما هو بالحمل الشایع مقدمه» معروض وجوب غیری است. و ثانیا تمام العله لوجوب غیری نصب سلّم و امثال نصب سلّم که در مانحن فیه عبارت از اجزاء مأموربه است، «تمام العله هی کونها مقدمتا» و این علّت همان طوری که در اجزائی که قبلا لحاظ وحدت و اعتبار وحدت شده است، تحقق دارد، بنابر قول شما که مرکب اعتباری را دو نوع می دانید، نسبت به آنهائی که بعدا هم اتصاف به مقدمیّت پیدا می کنند، همین علّت کاملا تحقق دارد، ملاک وجوب غیری هست. لذا بنابراین فرض هم ما نباید بین دو نوع مرکب اعتباری تفصیل دهیم. تا اینجا دربارۀ اجزاء، سه تا قول مطرح شد. یک قول مرحوم آخوند بود که ایشان مقدمیّت همۀ اجزاء را، چه در مرکبات حقیقیه و چه غیر حقیقیه هر دو می پذیرفتند، لکن معتقد بودند که هیچ کدام از اجزاء و مقدمات داخلیه در هیچ مرکبی داخل در محل نزاع نیست، برای اینکه اجتماع مثلین لازم می آید که ما جواب ایشان را عرض کردیم.

تفصیل امام«ره» در مرکبات حقیقیه و غیرحقیقیه

یک قول هم این قول اخیر بود، که حتّی در مرکب اعتباری تفصیل قائل بود بین دو نوع مرکب اعتباری. امّا قول دیگر که وجدانا یک قولی است که انسان می پذیرد و«یساعده الوجدان» همان بیانی بود که امام بزرگوار«قدس سره» بیان کردند که بین مرکبات حقیقیه و غیرحقیقیه باید ما تفصیل قائل شویم. در مرکبات غیرحقیقیه، اعم از مرکبات صناعیه و مرکبات اعتباریه هم مسألۀ مقدمیّت و صغرای مقدمیّت صحیح است و هم اینها داخل در محل نزاع در باب مقدمۀ واجب هستند و هیچ گونه اجتماع مثلین به همان کیفیتی که عرض کردیم، لازم نمی آید.

امّا در مرکبات حقیقیه، چه قسمی باشد، چه تحلیلیه باشد و چه خارجیه باشد اصلا مسألۀ مقدمیّت مطرح نیست. ما نمی توانیم جنس و فصل را مقدمۀ ماهیت بدانیم و هیولا و صورت را مقدمۀ وجود بدانیم.

به نظر می آید که تفصیل ایشان با آن توضیحاتی هم که عرض کردیم و وجدانا هم در ارادۀ فاعلی مسأله را بررسی کردیم، این تفصیل بهتر از دو قول دیگری است که در این رابطه ذکر شده است. پس در حقیقت چون بحث ما هم در فقه و اصول روی مرکبات اعتباری است، باید ما بگوییم اجزاء داخل در محل نزاع است. بنابر قول به ملازمه وجوب غیری دارد و بنابر انکار ملازمه وجوب غیری ندارد.

لکن یک تفصیل دیگری که آخرین بحث در این تقسیم مقدمه است، یک تقسیم دیگر در مقدمات خارجیه است.