سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 4 صفحه 487

تفصیل دیگر در مقدمات خارجیه

بحث در مقدمات داخلیه بود. حالا یک«مفصّلی علی ما نقل» آمده در مقدمات خارجیه یک تفصیلی قائل شده است، بعضی از مقدمات خارجیه را از محل بحث بیرون کرده است و بعضی از مقدمات خارجیه را داخل محل بحث کرد. آن تفصیل به این کیفیّت است که این قائل می گوید: مقدمۀ خارجیه دو جور است. اگر مقدمۀ خارجیه به صورت مجموعۀ علّت تامّه باشد، که علّت تامّه متشکّل از سبب و شرط و عدم المانع است. این سه تا که تحقق پیدا کرد، مقتضی که موجود شد، شرائط که تحقق پیدا کرد، موانع که مفقود شد، اینجا علّت تامّه تحقق پیدا می کند. این قائل می گوید:

مقدمۀ خارجیه اگر به صورت علّت تامّه، یعنی مجموعۀ مرکبۀ از سبب و شرط و عدم المانع باشد، این خارج از نزاع در باب مقدمۀ واجب است. امّا اگر مقدمۀ خارجیه را به عنوان مجموعۀ مرکب از اینها حساب نکنید، بلکه خود سبب را به تنهائی حساب کنید، شرط را به تنهائی حساب کنید، عدم المانع را به تنهائی حساب کنید، این داخل در نزاع در باب مقدمۀ واجب هست. پس با اینکه سبب و شرط و عدم المانع، چه به صورت مجموعه و چه به صورت تک تک، مقدمۀ خارجیه است. برای اینکه ذی المقدمه عبارت از معلول است و علّت مغایر با معلول است. علّت حتی جزء معلول هم نیست. «علّت امر خارج عن المعلول و یوجب تحقق المعلول و یتوقف المعلول علیها»، امّا در عین حال این قائل چنین تفصیلی می دهد. می گوید: اگر سبب و شرط و عدم المانع را روی هم حساب کنید که اسمش را علّت تامّه می گذارید، این علّت تامّه با اینکه مقدمۀ خارجیه است، در باب مقدمۀ واجب داخل در محل نزاع نیست. امّا اگر تک تک اینها را حساب کنید، اینها مقدمات خارجیه ای هستند که داخل در محل نزاع در باب مقدمۀ واجب هستند.

جانشینی ارادۀ آمر بجای ارادۀ فاعلی

در ذهن انسان این تفصیل غیر از آن جوری است که این قائل در مقام تقریب این مسألۀ و توضیح این مسألۀ ذکر می کند. اول ببینیم علّت تفصیل چیست؟ تا بعد ببینیم آیا این بیانش اصولا با مدعایش تطبیق می کند؟ یا اینکه نه مدعا یک مطلبی است و تقریب مطلب دیگری را دلالت می کند و افاده می کند. در تقریب این مطلب اینطور می گوید: همان طوری که ما هم در مسألۀ ارادۀ بناء مسجد ذکر می کردیم، اول مسألۀ را روی ارادۀ فاعلی پیاده می کنیم، بعد روی ارادۀ آمر و مولا که محل بحث ما است نتیجه می گیریم، این قائل هم تقریبا از همین راه وارد شده است. می گوید: همیشه ارادۀ آمر