سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 4 صفحه 490

درس سیصد و سی و سوم

اشاره

بسم الله الرحمن الرحیم

الحمد للّه ربّ العالمین و الصّلوه و السّلام علی سیّدنا و مولینا و نبیّنا أبی القاسم محمّد صلّی اللّه علیه و آله و سلّم و علی آله الطیّبین الطّاهرین المعصومین و لعنه اللّه علی أعدائهم أجمعین، من الآن الی قیام یوم الدّین.

ارادۀ فاعلی در رابطه با علت و معلول

تفصیلی در رابطۀ با مقدّمات خارجیه هست که اگر مقدّمۀ خارجیه علّت تامّه باشد، این از محل بحث خارج است. امّا اگر مقدّمۀ خارجیه اجزاء علّت تامّه باشد، مثل سبب به تنهائی، یا شرط به تنهائی، یا عدم المانع به تنهائی، این داخل در محل بحث است. دلیلی که اقامه شده بود این بود که ارادۀ آمر همیشه جانشین ارادۀ فاعل است و فرق بین ارادۀ فاعل و ارادۀ آمر در وساطت عبد و عدم وساطت عبد است. مولائی که اراده اش به«شراء اللحم» تعلّق می گیرد، هیچ فرقی نمی کند که این معنی را بالمباشره انجام داده است یا بوسیلۀ صدور فرمان و خواستن از عبد این معنا انجام بگیرد. در رابطۀ با علّت و معلول جائی که علّت، علّت تامّه باشد؛ ارادۀ فاعلی لامحاله بعلّت متعلّق است نه به معلول، ولو اینکه به حسب ظاهر انسان چنین خیال می کند که اراده به معلول متعلّق می شود.

برای اینکه آن چیزی که مقدور برای فاعل است و دست قدرت فاعل به او می رسد، علّت است.

و امّا معلول، خارج از دایرۀ قدرت فاعل است، آن امری است که«یترتب علی العلّه قهرا» و چه بسا