سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 4 صفحه 492

مأموربه است. همان چیزی است که ارادۀ فاعلی به قول شما به او متعلّق می شود. اگر علّت تامّه خودش مأموربه شد، خودش ذی المقدّمۀ شد، دیگر شما در مقدّمۀ خارجیه تفصیلی قائل نشدید؟ یعنی اگر از شما بپرسند که مقدّمۀ خارجیه کدام است؟ شما می گوئید: اجزاء علّت تامّه است.

می گوییم: خود علّت تامّه مقدّمۀ است؟ می گویید: نه. علّت تامّه خودش ذی المقدّمۀ است، علّت تامّه خودش مأموربه است، علّت تامّه خودش وجوب نفسی دارد.

پس شما علّت تامّه را از دایرۀ مقدمیّت خارج کردید، نه اینکه در باب مقدّمۀ خارجیه شما تفصیل قائل شدید. شما می گویید تمام مقدّمات خارجیه داخل در محل بحث است. منتها می گویید:

خیال نکنید که علّت تامّه مثل اجزاء علّت تامّه است، نه، علّت تامّه«لیست بمقدمه، بل هو بنفسها ذو المقدّمۀ»، پس آن که عنوان مقدّمۀ خارجیه دارد به نظر شما خارج از محل بحث نیست، هیچ تفصیلی هم در آن وجود ندارد. و علّت تامّه به لحاظ اینکه«لیست بمقدمه خارجیه» خارج از محل بحث است. پس اوّلا نباید اسمش را تفصیل در باب مقدّمۀ خارجیه گذاشت. ثانیا این حرف شما یک جواب نقضی دارد و یک جواب حلّی دارد.

جواب نقضی به تفصیل در مقدمه

امّا جواب نقضی: شما می گویید: علّت تامّه«لیست بمقدمه»، برای اینکه اراده نمی تواند به معلول متعلّق شود، معلول خارج از دایرۀ قدرت است، معلول بیرون از اختیار مکلّف است. پس علّت تامّه نمی تواند عنوان مقدمیت داشته باشد. سؤال می کنیم اجزاء علّت چطور؟ شما می گویید: اجزاء علّت چرا؟ آنها مقدّمۀ خارجیه هستند. مقدّمات خارجیه برای چه کسی هستند؟ وقتی شما سراغ اجزاء می آیید، سراغ سبب می آیید، سراغ شرط می آیید، سبب را مقدّمۀ چه چیزی قرار می دهید؟ می گویید: سبب مقدّمۀ خارجی است؟ می گوییم: ذی المقدّمه اش چیست؟ آیا ذی المقدّمه اش خود این مجموعۀ علّت تامّه است؟ پس سبب، مقدّمۀ خارجیه نشد، سبب جزء علّت تامّه است، از اجزاء تشکیل دهنده علّت تامّه است. آن چیزی که شما سبب را مقدّمۀ برای او می دانید و اسمش را هم مقدّمۀ خارجیه می گذارید، آیا جزء معلول چیز دیگری است؟ ما این جا سه تا چیز که نداریم! یکی مجموعۀ علّت تام است، یکی هم معلول. این سبب که می گویید: مقدّمه است، مقدّمۀ کدام است؟ اگر مقدّمۀ مجموعۀ علّت تامّه است، پس این مقدّمۀ خارجیه نشد، مقدّمۀ داخلیه است. اگر بگویید: اینها مقدّمۀ خارجیه نباشد، می گوییم: پس مقدّمۀ خارجیه را کجا پیدا کنیم؟ هرچه را که شما به عنوان مقدّمۀ خارجیه فرض کنید، یا به عنوان سبب مطرح است، یا به عنوان شرط و یا به عنوان عدم المانع