سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 4 صفحه 493

مطرح است. دیگر چهارمی نداریم که اسمش را مقدّمۀ خارجیه بگذاریم.

پس اگر سبب را شما می گویید: مقدّمه، ذی المقدّمه اش را مجموعۀ همین علّت تامّه قرار می دهید، همۀ اینها مقدمات داخلیه است. «فاین المقدمات الخارجیه»؟ یک مورد برای مقدّمۀ خارجیه بما نشان دهید. و اگر بگویید: نه، ما این اجزاء را به لحاظ معلول ملاحظه می کنیم. می گوییم:

وقتی شما به لحاظ معلول ملاحظه کردید، آیا آن اشکالی که در علّت تامّه نسبت به معلول مطرح است، در اجزاء علّت تامّه نسبت به معلول مطرح نیست؟ آن بیانی را که شما در رابطۀ با علّت تامّه نسبت به معلول گفتید، که قدرت به معلول متعلّق نمی شود، آیا تنها در رابطۀ با مجموعۀ علّت تامّه این مسألۀ مطرح است؟ یا وقتی نوبت به سبب تنها رسید، آن وقت قدرت به معلول متعلّق می شود.

وقتی نوبت به شرط رسید، قدرت به معلول متعلّق می شود. امکان دارد کسی این حرف را بزند که اگر مجموع سبب، شرط و عدم المانع را ملاحظه کنیم اینها مقدور مکلّف است. معلول خارج از دایرۀ قدرت مکلّف است. اما اگر سبب تنها را حساب کنیم، معلول داخل در دایرۀ ذی المقدّمۀ می شود، امر به معلول تعلّق می گیرد، ارادۀ فاعلی به معلول تعلّق می گیرد، آیا مسأله اینطوری است؟ یا اینکه این راهی را که شما طی کردید، نه تنها روی علّت تامّه، در اجزاء علّت تامّه هم این راهی را که شما طی کردید پیاده می شود؟ پس همانطوری که علّت تامّه از محل بحث به قول شما خارج است، اجزاء علّت تامّه هم باید از محل بحث خارج باشد؟ و بالنتیجه جمیع مقدمات خارجیه باید از محل بحث خارج باشد. آن وقت اگر کسی مثل مرحوم آخوند(ره) مقدمات داخلیه را خارج از محل بحث بداند، مسألۀ مقدمۀ واجب اصلا یک مورد پیدا نمی کند. نه نسبت به مقدمات داخلیه و نه نسبت به مقدمات خارجیه. این جواب نقضی مسأله است.

جواب حلّی به قائل به تفصیل در مقدمه

و اما جواب حلی این مسأله این است که این حرف«من اصله» باطل است، حتی در ارادۀ فاعلی هم باطل است، چه برسد به ارادۀ آمری. در ارادۀ فاعلی وقتی که انسان می خواهد چیزی مثل همان کتابهای ضلال را بسوزاند، آیا وجدانا با قطع نظر از هر جهت خارجی، وقتی رساله را ملاحظه می کند، رساله می گوید: که کتابهای ضلال باید فانی شود. این می بیند بهترین راههای فانی کردن کتابهای ضلال سوزاندن این کتابها به آتش است. الان چه چیز را تصور می کند؟ آیا می نشیند حساب می کند که احراق جنبۀ غیر ارادی دارد؟ و فعل نار است؟ اما آنچه که مربوط به من انسان است، نفس القاء این کتابها در آتش است. وجدانا اراده او به چه تعلق می گیرد؟ بلااشکال این اراده اش به احراق