سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 4 صفحه 497

تحقق پیدا کند. یعنی امکان ندارد. امکان ندارد یعنی عقلا امکان ندارد یعنی تحقق ذی المقدمه بدون آن استحالۀ عقلی دارد. یک حکم قطعی عقلی در رابطۀ با آن مطرح است که بدون این مقدمه نمی تواند تحقق داشته باشد، مثل همین مثالی که در فلسفه معمولا ذکر می شود و آن مسألۀ ممکن الوجود در رابطۀ با وجود است. اگر چیزی ممکن الوجود شد، یعنی دارای ماهیّتی بود که نسبتش به وجود و عدم علی السواء بود، نه وجود اولویتی نسبت به آن ماهیّت داشت و نه عدم اولویتی نسبت به آن داشت، نه وجود ضرورت داشت و نه عدم ضرورت داشت، که معنی ممکن الوجود یعنی چنین ماهیّتی - ماهیّت«متساویه النسبه الی طرفی الوجود و العدم» است - چنین ماهیّتی اگر بخواهد وجود پیدا کند، اگر بخواهد متلبس به لباس وجود شود، بدون علّت موجده و علّت مرجّحه عقلا امکان ندارد تحقق پیدا کند. مستحیل است که وجود و عدم، نسبت با ماهیّت تساوی داشته باشند، معذلک خودبخود، بدون یک جهت مرجّحه و بدون یک علّت مرجّحه وجود رجحان و غلبه پیدا کند. لذا آن علّت موجده نسبت به ماهیّت ممکن الوجود مقدّمیّت عقلیه دارد، به معنی اینکه بدون آن علّت موجده استحالۀ عقلیه دارد که ذی المقدمه که عبارت از وجود ممکن است در خارج تحقق پیدا کند حقیقتا، واقعا، عقلا، قطعا. استحاله دارد که ممکن الوجود بدون علّت مرجّحه و بدون علّت موجده اتصاف به وجود و متلبس به وجود شود. این مقدّمیّت، یک مقدّمیّت روشنی است، یک مقدّمیّت بدیهی است و تردیدی در مقدّمیّتش وجود ندارد.

تعریف مقدمۀ شرعیه و رجوع آن به مقدمۀ عقلیه

اما مقدمه شرعیه. معنای ابتدایی مقدمۀ شرعیه که در بادی نظر به ذهن می آید عبارت از آن چیزی است که شارع برای آن مقدّمیّت قائل شده است و آن را متّصف به مقدمیّت کرده است. مرحوم آخوند(ره) می فرمایند: مقدمۀ شرعیه به مقدّمۀ عقلیه رجوع می کند و چیزی در برابر مقدمۀ عقلیه نیست و امر دیگری قسیم مقدمۀ عقلیه نیست و یک بیانی ذکر می کنند، لکن این بیان یک مکمّلی از نظر ورود و ختم در این بحث دارد. این مکمّل در حقیقت دو مکمّل می شود: یک مکمّل راجع به اصل مقدّمات شرعیه است، یک مکمّل هم در دنبالۀ بیان ایشان مطرح است که با توجّه به این دو مکمّل می توانیم حرف ایشان را تصدیق کنیم و مقدّمات شرعیه را ارجاع به مقدّمات عقلیه دهیم. لذا این بیانی که من عرض می کنم تقریبا یک جزئش مربوط به مرحوم آخوند است، امّا دو جزئش هم برای تکمیل بحث است و آن این است که در مقدّمۀ شرعیه ابتداء دو احتمال وجود دارد. اینکه ما می بینیم شارع طهارت را شرط صلاه قرار داده است و اگر شارع قرار نمی داد اصلا ما به آن