سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 4 صفحه 499

مقدّس کاشف از این معناست و بیان کنندۀ این معناست. لذا اگر این مبنا را در مقدّمات شرعیه بپذیریم که اینها واقعیّاتی است که شارع از آنها همۀ حقایق کرده است، در نتیجه مقدّمات شرعیه برگشت به همان مقدّمات عقلیّه می کند و دیگر مسألۀ جدائی و اختلاف و مباینت بین اینها وجود ندارد.

اعتباری بودن شرطیت مقدمه شرعیه

امّا اگر این مبنا را نپذیرفتیم و گفتیم: مسالۀ شرطیّت، یک مسألۀ اعتباری است، مثل مسألۀ سببیّت، مثل مسألۀ ملکیّت و زوجیّت، اینکه شارع به دنبال یک بیع صحیح، مسألۀ ملکیّت را اعتبار می کند، بایع را مالک ثمن می بیند، مشتری را مالک مبیع می بیند، این ملکیّت، یک امر اعتباری است، منتها شارع بر این امر اعتباری صحّه گذاشته و آن را پذیرفته است. در مسألۀ زوجیّت بعد از آن که یک عقد صحیح نکاحی بین زن و شوهر واقع می شود، شارع اعتبار زوجیّت می کند و بر این زوجیّت هم احکامی مترتّب می کند. امّا این نه به این معنی است که زوجیّت یک واقعیّت است. زن و مرد بعد از تحقق صیغۀ نکاح واقعیّت و حقیقتشان تغییر نکرده است، فقط یک امر اعتباری که منشأ یک آثار و احکامی است به نام زوجیّت تحقق پیدا کرده است. در باب سببیّت، می بینیم شارع سببیّت را در مواردی اعتبار کرده است، مثل اینکه می گوید: «اتلاف مال الغیر سبب للضّمان» این سببیّت، سببیّت تکوینیه نیست، سببیّت اعتباری است و به عبارت دیگر حکم وضعی است و احکام وضعیه مثل احکام تکلیفیه امور اعتباریه هستند. همان طوری که وجوب و تحریم و سایر احکام تکلیفیه امور اعتباریّه هستند، احکام وضعیه هم امور اعتباری هستند، که منها مسألۀ سببیّت و مسألۀ شرطیّت است. وقتی که طهارت را شرط برای نماز قرار می دهد، معنایش این است که برای طهارت اعتبار شرطیّت می کند، جعل شرطیّت می کند، وضع شرطیّت می کند، نه اینکه معنای شرطیّت کشف از یک واقعیّتی باشد، کشف از یک حقیقتی باشد که ما در بعضی از موارد که عقلمان نمی رسد شارع اینجا برای ما عنوان کاشفیّت و عنوان بیانگری داشته باشد بلکه وقتی که می گوید: «یعتبر فی الصلاه الطهاره» برای این طهارت جعل شرطیّت می کند، اعتبار شرطیّت می کند. این اعتبار شرطیّت مثل اعتبار ملکیّت در دنبال بیع است، مثل اعتبار زوجیّت در دنبال عقد نکاح است نه اینکه شرطیّت یک واقعیّت و یک حقیقتی باشد.

اگر ما در رابطۀ با شرط شرعی این مبنا را قائل شدیم، آیا باز هم رجوع به مقدّمۀ عقلیه می کند؟ مرحوم آخوند(ره) در اینجا می فرماید: بخاطر اینکه در مقدمیّت مقدمه دو مطلب دخالت دارد: یک