سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 4 صفحه 500

مطلب این است که بگوییم: «هذا شرط لذلک الشیء، الطهاره شرط للصّلاه»، امّا این یک مطلب است، این را شما بفرمائید، شارع اعتبار کرده، شارع جعل کرده، گفته: «الطهاره شرط للصّلاه» به عبارت روشن تر گفته: «جعلت الطهاره شرطا للصّلاه، اعتبرت الطهاره شرطا للصّلاه»، دیگر بالاتر از این نیست که تعبیر به جعل و تعبیر به اعتبار کند، امّا حالا که گفت: «اعتبرت الطهاره شرطا للصّلاه» مطلب تمام نمی شود، یک چیز دیگر هم لازم دارد و آن چیز دوّم این است که«تحقق المشروط بدون شرطه ممتنع»، این را چه کسی می گوید؟ این را عقل می گوید. در همین جا عقل حکم می کند که«اذا جعل الشارع الطهاره شرطا للصّلاه کانّه، فاعلم التحقق المشروط بدون الشرط ممتنع»، چه کسی حکم به امتناع می کند؟ عقل حکم به امتناع تحقق المشروط بدون شرطش می کند. عقل می گوید: ممتنع است که مشروط بدون شرط تحقق پیدا کند.

نقش عقل و شرع در حکم به وجوب مقدمه

آنچه در باب مقدمیّت رکنیّت دارد و اساس است عبارت از همین نکتۀ دوم و امر دوم است، که حاکم به این نکته و به این امر عقل است. لذا مرحوم آخوند می گوید: کأنّ آن مقداری را که شارع می تواند نقش داشته باشد یک مقدمۀ برای مقدمیّت است. و آن مقدمۀ برای مقدمیّت«اعتبار الشرطیه للطهاره» امّا اینکه نماز بدون این شرط نمی تواند تحقق پیدا کند، این مسألۀ عقلی است. از هر کسی که بپرسید که مشروط بدون شرط محال است تحقق پیدا کند، حاکم به این محالیّت و استحاله کیست؟ می گوید عقل. در همین جا هم می گویید: حاکم به این استحاله عقل است. همین شارع بگوید: «هذا شرط»، امّا دنباله که کبرای مسأله است و اساس در باب مقدمیّت هم همین کبرا است، آن را عقل حکم می کند، عقل می گوید: «یستحیل تحقق المشروط بدون الشرط» و الاّ نمی توانیم بگوییم که استحالۀ تحقق مشروط بدون شرط، بعد بپرسیم که آیا حاکم به این استحاله عقل است یا حاکم به این استحاله شرع است یا اینکه بین موارد تفصیل دهیم بگوییم اینکه ممکن الوجود نمی تواند بدون علّت مرجّحه وجود پیدا کند، این استحاله اش را عقل می گوید، امّا مشروط و شرط در باب شرعیات اگر مشروطی بدون شرط بخواهد تحقق پیدا کند عقل می گوید: ما دیگر اینجا کاره ای نیستیم، ما اینجا دیگر حرفی نمی زنیم که مشروط بدون شرط محال است تحقق پیدا کند. عقل همین جا همان حکم را دارد. می گوید: شرط و مشروط که تحقق پیدا کرد، شرطیّت از هر طریق حاصل شود و هر کسی شرطیّت را جعل کند و اعتبار کند، لکن بدان! وقتی که شرطیّت احراز شد دیگر مشروط بدون شرط از نظر من عقل محال است تحقق پیدا کند.